Sử thi Ót N'rông của người M'nông (Đắk Nông, Đắk Lắk)

Ót N'rông là gì

Người M'nông gọi sử thi của mình là Ót N'rông (còn viết Ot N'drong, Ot Ndrong). Theo Đặng Văn Vũ (2010), mỗi dân tộc ở Tây Nguyên có tên riêng cho thể loại này: người Ê Đê gọi là khan, người Gia Rai gọi là hơri, người Ba Na gọi là hơmon, người M'nông gọi là Ót N'rông^[6]. Báo Đại biểu Nhân dân (2024) mô tả Ót N'rông là những truyện kể bằng thơ, truyền miệng qua nhiều thế hệ; sử thi M'nông thuộc loại nhiều nhất ở Tây Nguyên, có bài dài hàng vạn câu và có truyện phải kể ba bốn ngày đêm mới hết^[7]. VietnamPlus (2022) nhắc rằng người kể cần trí nhớ đặc biệt, điều người M'nông tin là món quà của thần linh^[5].

Diễn xướng và người kể

Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng (2017), ban ngày người dân lên rẫy, buổi tối tụ họp ở nhà rông để hát sử thi cho nhau nghe^[1]. VietnamPlus (2022) nói sử thi được kể hoặc hát vào những đêm nhàn rỗi sau thu hoạch, trong lễ hội hay lúc nghỉ ngơi ở rẫy, và người ta thường tới nhà người hát hay để nghe^[5].

Nghệ nhân Điểu K'lung (sinh năm 1941) thuộc hơn 120 bài Ót N'rông. Từ năm 1995 đến 2005 ông hát kể và được ghi băng 90 bài cho các nhà nghiên cứu; mỗi bài dài từ 5 đến 25 băng cassette 90 phút. Trong một lần thu âm, ông hát sáu ngày sáu đêm. Báo nêu hai bài cụ thể: “Chàng Tiăng bán tượng gỗ” dài 4.113 câu thơ và “Cướp chiêng cổ bon Tiăng” dài 12.983 câu văn vần. Nhiều bài gắn với cái tên Tiăng, với các đề tài như cướp chiêng cổ, cướp ché quý, cướp vợ, cướp em^[1]. Bài báo không giải thích Tiăng là tên nhân vật hay tên một bon (làng), nên bài này không khẳng định thêm.

Nội dung và đặc điểm theo nghiên cứu

Triệu Văn Thịnh (Tạp chí Khoa học Trường Đại học Vinh, 2018) cho rằng sử thi M'nông phản ánh một giai đoạn xã hội gần “ngưỡng cửa của thời đại văn minh”. Nội dung chính là các cuộc chiến gộp những cộng đồng bon làng nhỏ lẻ thành liên minh lớn hơn; thần linh giữ vai trò lớn, hoạt động của thần và người đan xen trong một vũ trụ còn hỗn mang; tác phẩm còn dấu vết chế độ quần hôn, thờ vật tổ, tục kiêng kỵ và nghi lễ cổ. Từ đó tác giả đề xuất xếp thể loại này vào “sử thi thần thoại”^[8]. Dũng Lê và Triệu Văn Thinh (2023) nhận xét thần linh trong Ót N'rông không có quyền uy tuyệt đối, không có nơi ở thiêng duy nhất, gần gũi và giản dị với con người, khác với các thần trên đỉnh Olympus trong Iliad của Homer. Ma lai và bùa ngải là yếu tố then chốt của cốt truyện: chúng là điều tưởng tượng, nhưng người M'nông tin là có thật và coi đó là cách để người sống giao tiếp với thế giới siêu nhiên^[9].

Sưu tầm và bảo tồn

Dự án “Điều tra, sưu tầm, biên dịch, xuất bản và bảo quản kho tàng sử thi Tây Nguyên” do Viện Nghiên cứu Văn hóa thực hiện với kinh phí hơn 17 tỷ đồng. Theo Báo Sài Gòn Giải Phóng (2008), đến cuối năm 2007 bộ Kho tàng sử thi Tây Nguyên có 62 tập, gồm 75 tác phẩm và hơn 60.000 trang; hơn 700 sử thi khác đã sưu tầm nhưng chưa công bố^[4]. Đặng Văn Vũ (2010) lại viết khoảng 800 sử thi đã được sưu tầm và 70 tác phẩm đã in thành sách; hai cách đếm không trùng nhau và nguồn không nói rõ phạm vi^[6]. Nghệ nhân Điểu Kâu, người M'nông, được báo ghi nhận là một trong hai nghệ nhân dân gian đầu tiên của Đắk Nông; bài đăng ngày 6/9/2008 đưa tin ông qua đời, thọ 74 tuổi^[4]. Năm 2017 báo cho biết ông đã thu băng 120 bài, biên soạn bằng tiếng M'nông và dịch sang tiếng Việt 40 bài, còn 80 bài cần tiếp tục và 20 bài của nghệ nhân K'lung chưa thu băng; con gái ông là Điểu Thị Mai là người trẻ duy nhất vừa hát vừa biên soạn, dịch Ót N'rông^[2].

Một khảo sát năm 2013 của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đắk Nông tìm được 12 người còn hát kể được, người cao tuổi nhất 96 tuổi, trẻ nhất 43 tuổi, ở các huyện Đắk Mil, Đắk Song, Tuy Đức. Tháng 12/2014 Ót N'rông được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia^[3]. Khó khăn được nêu gồm ít người kể và ít dịp trình diễn nên dễ quên lời; truyền miệng nên cốt truyện bị “tam sao thất bản”; thiếu không gian diễn xướng, giới trẻ ít quan tâm. Đắk Nông dự kiến đưa Ót N'rông vào trường nội trú dân tộc và soạn kế hoạch bảo tồn giai đoạn 2016–2020^[3]. Dự án thu băng đã dừng năm 2005 vì hết kinh phí, khi đó nghệ nhân được trả 150.000 đồng cho mỗi băng^[1].

Những chỗ nguồn lệch nhau

Độ tuổi của chị Điểu Thị Mai là 42 trong bài ngày 8/7/2017 và 43 trong bài ngày 9/7/2017 (kể lại khảo sát 2013)^[2][3]. Nơi cư trú của nghệ nhân K'lung được ghi ở Đắk Lắk (2017), trong khi khảo sát 2013 liệt kê người hát ở ba huyện của Đắk Nông^[1][3].