Dân tộc Mnông

Tên gọi và nguồn gốc

Mnông là tên tự gọi của một cộng đồng cư dân sinh tụ lâu đời ở miền Trung Tây Nguyên^[1]. Cộng đồng gồm nhiều nhóm địa phương như Gar, Nông, Chil, Kuênh, Rlâm, Preh, Prâng, Đíp, Bhiêt, Sitô, Bu Đâng, Bu Nor, Bu Đêh^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cũng nêu các nhóm Gar, Nong, Preh, Prâng, Kuênh, Rơ-lăm, Bu-đâng cùng một số nhóm khác^[2]. Theo Điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019, cả nước có 127.334 người Mnông^[1].

Địa bàn cư trú

Người Mnông tập trung chủ yếu ở Đắk Lắk, trong các huyện cũ như Lắk, Mdrắk, Đắk Mil, Krông Pắc, Ea Súp, Buôn Đôn và vùng Đắk Nông cũ (nay thuộc Lâm Đồng). Một bộ phận cư trú ở phía bắc vùng Sông Bé cũ và tây nam vùng Lâm Đồng cũ^[1]; Bảo tàng Dân tộc học cho biết phần đông sống ở Đắk Nông và Đắk Lắk, một bộ phận ở Lâm Đồng và Bình Phước (nay thuộc Đồng Nai)^[2]. Địa bàn cư trú còn trải sang phía đông Campuchia, sát biên giới Việt Nam^[1][2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Mnông thuộc nhóm Môn - Khơ Me, ngữ hệ Nam Á^[1]. Về ngôn ngữ và văn hóa, người Mnông gần gũi với các dân tộc Mạ, Cơ Ho, Xtiêng và Chơ Ro^[2]. Xã hội cổ truyền chưa có chữ viết, kho tri thức được lưu giữ bằng văn chương truyền miệng; việc học diễn ra qua chỉ dẫn trực tiếp, làm mẫu và bắt chước. Chữ viết mới xuất hiện trong thời gian gần đây và việc phổ biến còn nhiều trở ngại^[1].

Kinh tế truyền thống

Nương rẫy là nguồn sống chính^[2]. Người Mnông làm lúa rẫy theo lối phát, đốt rồi chọc lỗ tra hạt, thu hoạch bằng tay; cái cuốc giữ vai trò đáng kể trong canh tác. Ở vùng đầm lầy, họ làm lúa nước bằng cách dùng trâu quần cho đất nhuyễn rồi gieo hạt, không cấy mạ. Nhóm Rơ-lăm ven hồ Lắk cũng trồng lúa nước theo cách này^[1][2]. Săn bắn, hái lượm vẫn quan trọng; phụ nữ trồng bông, dệt vải, người dân đan đồ gia dụng bằng mây, tre, lá, còn mỗi làng thường có người nặn gốm thô bằng tay, nung lộ thiên. Nghề rèn nông cụ kém phát triển^[1].

Vùng Buôn Đôn nổi tiếng với nghề săn bắt và thuần dưỡng voi rừng, nhất là ở nhóm Preh và Bu Đâng; số voi bắt được mỗi năm nay đã giảm nhiều^[1][2]. Ngày nay nhiều gia đình nuôi trâu bò, trồng hồ tiêu, cà phê và làm dịch vụ du lịch^[2]. Bữa ăn có cơm nấu trong nồi đất, cơm lam, muối ớt, canh rau rừng, thịt chim thú, cá suối; rượu cần là thức uống phổ biến^[1].

Nhà ở

Có hai kiểu nhà. Nhà trệt mái tranh sát đất, nền đất, phổ biến ở các nhóm Gar, Preh, Prâng; nhà sàn thấp, cách mặt đất khoảng 0,7 đến 1 m, phổ biến ở nhóm Kuênh, Chil, Bhiêt. Nhóm Rlâm quanh hồ Lắk làm nhà sàn cao theo kiểu của người Ê Đê. Khung nhà kết hợp tre, nứa và gỗ, liên kết bằng chạc, ngoãm cùng dây mây, dây rừng^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, mái nhà trùm thấp xuống gần mặt đất, hai đầu hồi uốn khum, cửa chính vồng lên; nhà dài của đại gia đình mẫu hệ trước đây khá phổ biến^[2].

Trang phục

Xưa kia đàn ông đóng khố, phụ nữ quấn váy tấm, mùa nóng thường để trần, mùa lạnh khoác thêm mền. Trang phục hiện nay đã tiếp thu nhiều yếu tố của người Việt. Tục cà răng, căng tai nay chỉ còn thấy ở người cao tuổi^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Đơn vị cư trú cơ bản là bon (hay uôn), tương ứng làng hoặc xóm; làng nhỏ khoảng chục nóc nhà, làng lớn có thể vài chục nóc^[1]. Quan hệ huyết thống tính theo dòng họ mẹ, người phụ nữ giữ vị trí quan trọng trong gia đình và dòng họ; dấu ấn mẫu hệ còn đậm nhưng đang phai dần ở mức độ khác nhau tùy nhóm^[1][2]. Người đứng đầu làng gọi là Rnút hoặc Kroanh bon; "chủ đất" và "chủ làng" giữ vai trò quan trọng trong tự quản^[1][2]. Đời sống cộng đồng vận hành theo tập quán pháp truyền miệng, thường ở dạng tập quán pháp ca^[1].

Trong hôn nhân, phụ nữ thường chủ động hơn. Sau cưới, phổ biến là ở bên nhà gái, nhiều nhóm theo lối luân cư song phương, con cái theo họ mẹ. Lễ cưới có ba nghi lễ: Sa ur (chạm ngõ), Tâm ốp (ăn hỏi) và Tám nsông (thành hôn); một vợ một chồng được coi trọng. Khi có người mất, cả làng nghỉ việc đồng áng để lo tang lễ, chỉ có hình thức thổ táng^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Mnông theo tín ngưỡng vạn vật hữu linh, tin vào nhiều vị thần thiện và ác như thần mặt trời, sấm sét, sông suối, rừng núi, đất, lúa, đặc biệt là thần voi Nguêc nguăl^[2]. Họ có nhiều nghi lễ trong đời người và trong chu kỳ canh tác rẫy; lớn nhất là lễ hiến sinh trâu (lễ hội đâm trâu)^[1][2]. Sau mỗi vụ thu hoạch lúa, làng tổ chức tết cơm mới để tạ ơn trời đất, thần lúa; nông lịch tính theo âm lịch dựa vào chu kỳ làm rẫy^[1].

Một bài viết năm 2025 về cồng chiêng của người Mnông ở Đắk Nông cho biết cộng đồng có hàng trăm nghi lễ thuộc ba nhóm: nông nghiệp, vòng đời người và cộng đồng. Tiếng chiêng vang lên trong lễ cúng lúa mới, lễ cúng bến nước và cả tang lễ, nơi họ tin tiếng chiêng dẫn người đã khuất về với tổ tiên^[4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Sử thi (ot ndrong) có vị trí riêng trong di sản Mnông, với số lượng sưu tầm được vượt trội so với nhiều nơi khác ở Việt Nam^[2]. Sử thi truyền miệng không có chữ viết; khảo sát năm 2013 của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đắk Nông ghi nhận chỉ còn 12 người hát kể được Ot N'drong, và tháng 12/2014 sử thi này được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia^[3].

Cồng chiêng vừa là nhạc cụ, vừa là cầu nối tâm linh và biểu tượng cộng đồng, được xem là tài sản truyền qua nhiều đời trong gia đình, dòng họ^[2][4]. Năm 2005, Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, trong đó có nghệ thuật cồng chiêng của người Mnông, được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại^[4]. Hồ sơ UNESCO về không gian cồng chiêng nói chung mô tả mỗi nhạc công chơi một chiếc và mỗi gia đình ít nhất có một chiếc cồng hay chiêng^[5]. Ngoài ra còn có kèn bầu, kèn sừng trâu, kèn môi, đàn độc huyền, đàn tám dây, sáo dọc; vỏ bầu khô thường làm bộ phận khuếch đại âm thanh cho nhạc cụ tre, nứa^[1]. Bộ đàn đá đầu tiên được Georges Condominas phát hiện năm 1949 tại làng Sar Luk của nhóm Mnông Gar^[2].