Dân tộc Chứt

Tên gọi và nguồn gốc

Người Chứt tự gọi là Chứt; tên gọi khác là Rục, Arem, Sách^[1]. Cộng đồng gồm năm nhóm địa phương: Mày, Rục, Sách, Arem và Mã Liềng^[1][3]. Điều tra năm 2019 ghi nhận 7.513 người Chứt^[1]; theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, đây là dân tộc có dân số ít thứ 12 cả nước^[2].

Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, quê hương xưa của người Chứt nằm trong vùng cư trú của người Việt ở hai huyện Bố Trạch và Quảng Trạch (Quảng Bình cũ, nay thuộc Quảng Trị). Do giặc giã và thuế khóa nặng nề, họ lên vùng núi lánh nạn, rồi dần vào sâu phía tây các huyện Minh Hóa và Bố Trạch. Gia phả của một số dòng họ người Việt cho thấy các nhóm Rục và Sách đã sống ở vùng núi này ít nhất hơn 500 năm^[1][2]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nhận xét nhiều nhóm Chứt từng là cư dân đồng bằng đi lên miền núi nên còn giữ nhiều yếu tố ngôn ngữ, văn hóa của người Việt cổ^[2].

Địa bàn cư trú

Người Chứt sống chủ yếu ở các huyện Minh Hóa, Tuyên Hóa, Bố Trạch của Quảng Bình cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Trị^[2][4]; một bài báo ghi nhận họ sống rải rác trong các thung lũng vùng núi phía tây Quảng Trị, trong đó có xã Tuyên Lâm^[3]. Nhóm Mã Liềng sống ở hai xã Hương Liên và Hương Vĩnh, huyện Hương Khê (Hà Tĩnh)^[2]. Ngày nay họ sống tập trung trong các bản nhỏ ở thung lũng^[1].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Chứt thuộc nhóm Việt - Mường (ngữ hệ Nam Á)^[1][2], có hệ thống âm tiết và từ vựng riêng^[3]. Các nguồn tham khảo không nêu chữ viết riêng của người Chứt.

Kinh tế truyền thống

Người Chứt sống chủ yếu bằng nương rẫy du canh, săn bắn và hái lượm. Nhóm Sách làm nông nghiệp là chính, còn các nhóm khác coi hái lượm, săn bắn là nguồn sống quan trọng, nhất là khi mất mùa. Cây trồng chính là ngô, sắn, đỗ, lúa; công cụ gồm rìu, rựa, gậy chọc lỗ, nơi làm ruộng có thêm cày, bừa. Sau khi định cư, họ nuôi trâu, bò lấy sức kéo. Đan lát chủ yếu phục vụ gia đình, một số nơi biết rèn dao, rìu^[1]. Hiện nay nhiều nhóm đã canh tác ruộng nước, nhưng đời sống còn nhiều khó khăn và hằng năm vẫn nhận hỗ trợ của Nhà nước^[2]. Nhóm Rục nổi tiếng với kỹ thuật trèo cây lấy mật ong bằng thang dây mây^[1].

Lương thực chính là ngô, sắn; ngày ăn hai bữa, trưa và tối. Năm mất mùa, người ta ăn bột báng (bột nhúc) thay cơm, hoặc củ quả rừng vào lúc giáp hạt^[1][2]. Gùi đeo vai là phương tiện vận chuyển phổ biến^[1].

Nhà ở

Trước đây người Chứt ở lều dựng bằng dây buộc, cột ngoãm, hoặc trong hang đá, mái đá gần nguồn nước; đến trước năm 1954, nhóm Rục và Arem vẫn chủ yếu sống trong hang đá^[1]. Từ những năm 1960, sau khi định cư, nhóm Mày, Mã Liềng và Arem ở nhà sàn, còn nhóm Sách và Rục ở nhà đất. Nhà sàn của nhóm Arem có hai chiếc khau cút ở hai đầu nóc, vừa giữ cho mái khỏi bị gió lật, vừa là dấu hiệu nhận biết đồng tộc; nhà của nhóm Mày và Mã Liềng chia ba gian, các nhóm khác chia hai gian. Nhà hiện nay do Nhà nước và các tổ chức tài trợ xây dựng^[2].

Trang phục

Người Chứt không biết dệt vải. Trước đây nam giới đóng khố, phụ nữ mặc váy, mùa đông mặc áo bằng vỏ cây; vải do mua hoặc đổi với người Việt, người Lào vùng biên^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, áo và khố từng được làm từ vỏ các loại cây rừng như sui, sàng, si^[2]. Ngày nay phần lớn người Chứt mặc như người Kinh; một khảo sát của Viện Dân tộc học và Tôn giáo học vào tháng 10 năm 2024 cho thấy 79% mặc trang phục phổ thông của người Kinh, 12% mặc trang phục của người Lào^[5].

Do thiếu trang phục riêng, đồng bào phải mặc đồ hiện đại hoặc mượn của dân tộc khác trong các dịp lễ, Tết. Từ năm 2024, Viện Dân tộc học và Tôn giáo học cùng địa phương phục dựng một bộ trang phục chung của người Chứt qua khảo sát tại Bố Trạch, Minh Hóa, Tuyên Hóa với 258 phiếu điều tra và 25 cuộc thảo luận nhóm; màu đỏ gợi mặt trời, nâu và cam đất gợi hang đá, xanh lá gợi rừng già. Cuối năm 2025, hơn 600 bộ đã được trao cho đồng bào và các đội văn nghệ ở Quảng Trị^[4].

Tổ chức xã hội và gia đình

Làng của người Chứt gọi là cà vên (cavel), thường chỉ có vài đến vài chục gia đình cùng một dòng họ; đứng đầu làng là Pừ Cà Vên, vừa là người trông coi việc làng vừa giữ vai trò tôn giáo, do dân bầu và có các già làng giúp việc. Hiện nay làng vận hành theo hệ thống hành chính Nhà nước với trưởng thôn, phó thôn cùng các tổ chức chính trị - xã hội. Sinh hoạt tập thể quan trọng nhất diễn ra vào các dịp lễ tết nông nghiệp^[1][2].

Gia đình chủ yếu là gia đình hạt nhân hai thế hệ theo chế độ phụ hệ; người đàn ông là chủ gia đình và quyết định việc lớn, con trai lấy vợ thường ra ở riêng^[1][2]. Trai gái được tự do tìm hiểu. Nhà trai nhờ ông mối đi dạm hỏi nhiều lần, lễ cưới tổ chức bên nhà gái rồi mới đón dâu, lễ vật bắt buộc có thịt khỉ sấy khô^[1][2]. Trước khi sinh, người chồng dựng lều nhỏ trong rừng cho vợ; sản phụ thường sinh ở tư thế đứng, tự lo mọi việc, và sau bảy ngày người chồng mới đón vợ con về nhà^[1]. Nhà khá giả dùng quan tài khoét từ thân cây, nhà nghèo bó thi hài bằng vỏ cây^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Chứt thờ tổ tiên tại nhà tộc trưởng; khi tộc trưởng mất, việc thờ cúng chuyển cho em trai kế, hoặc xuống thế hệ dưới nếu không còn ai ở thế hệ trên. Họ tin vào ma rừng, ma núi, ma khe, ma cây, thổ công, ma bếp, trong đó ma làng quan trọng nhất; người sống có "vía", khi chết hóa thành ma^[1][2]. Các nghi lễ nông nghiệp gồm lễ xuống giống, lễ sau gieo hạt, lễ cúng hồn lúa và lễ mừng được mùa^[1].

Theo Báo Văn hóa, các lễ cúng thần rừng, thần đất và lễ cầu mùa vẫn được duy trì; lễ cúng Giang Sơn của đồng bào Rục đã được tái hiện cùng nhiều lễ hội được phục dựng, kèm các hoạt động truyền dạy tiếng nói và tài liệu hóa nghi lễ, dân ca, dân vũ^[3].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Chứt thích đàn, sáo và hát với nhiều giai điệu. Họ có nhiều truyện cổ tích, thần thoại, nổi bật là truyện về sự khai thiên lập địa và nguồn gốc con người^[1]. Ngoài ra còn có dân ca và dân vũ, nay được địa phương sưu tầm, truyền dạy^[3]. Dịp lễ tết, trẻ em chơi cầu lông làm bằng lông gà, đánh găng, chơi đu treo trên cành cây to có bóng mát; người lớn thổi sáo, hát hò^[1].