Dân tộc Ê Đê

Tên gọi và nguồn gốc

Người Ê Đê tự gọi là Anăk Ea Đê, Ra Đê (Rhađê), Ê Đê, Êgar hoặc Đê. Cộng đồng gồm nhiều nhóm địa phương như Kpă, Adham, Krung, Mđhur, Ktul, Dliê Hruê, Bih, Blô^[1]. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, họ là cư dân sinh sống lâu đời ở miền Trung Tây Nguyên; sử thi, kiến trúc và nghệ thuật tạo hình dân gian còn lưu dấu vết về nguồn gốc hải đảo^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết tổ tiên họ sinh tụ ở miền Trung Tây Nguyên từ hàng nghìn năm trước^[2].

Địa bàn cư trú

Người Ê Đê sống chủ yếu ở Đắk Lắk; một bộ phận ở phía nam Gia Lai, miền tây Khánh Hòa và miền tây vùng Phú Yên cũ (nay thuộc Đắk Lắk)^[1][2]. Làng của họ gọi là buôn.

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Ê Đê thuộc nhóm Malayô - Pôlinêxia trong ngữ hệ Nam Đảo^[1][2]. Chữ Ê Đê theo mẫu tự Latinh xuất hiện từ năm 1923^[1]. Luật tục và văn học dân gian, đặc biệt là các sử thi, được lưu truyền bằng lời nói^[2].

Kinh tế truyền thống

Canh tác chủ yếu là lúa rẫy theo chế độ luân khoảnh: rẫy bỏ hóa cho rừng tái sinh trong chu kỳ khoảng 5 - 8 năm, đa canh, mỗi năm một vụ. Ruộng nước có ở một số nơi, như vùng ven hồ Lắk và ven các sông Krông Ana, Krông Knô^[1][2]. Chăn nuôi (lợn, trâu, gà) phục vụ trước hết cho nghi lễ. Phụ nữ dệt vải trên khung dệt kiểu cổ, đàn ông đan lát mây tre; nghề gốm và rèn không phát triển nhiều^[1]. Gia đình giàu có còn nuôi voi; ngày nay cà phê, hồ tiêu, cao su là những cây công nghiệp quan trọng^[2].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà sàn dài, kiến trúc mô phỏng hình chiếc thuyền với hai mái chồm ra ở hai đầu. Lòng nhà chia hai phần dọc theo chiều dài: phần đầu là gah, vừa là phòng khách vừa là nơi sinh hoạt chung của đại gia đình mẫu hệ; phần cuối là ôk, dành cho các cặp vợ chồng, ngăn từng buồng bằng phên nứa^[1]. Nhà thường đặt theo trục bắc - nam, có hai cầu thang trước cửa, một cho khách và một cho người trong nhà; trong gah có ghế chủ, ghế khách, bếp chủ và ghế dài kpan để ngồi đánh chiêng. Hình trăng lưỡi liềm và đôi bầu vú chạm ở đầu cầu thang tượng trưng cho uy quyền của người phụ nữ trong gia đình^[5].

Càng đông người, nhà càng được nối dài: có nhà từng dài tới khoảng 200 m; thập niên 1970 nhà dài 50 - 60 m vẫn phổ biến, rồi từ thập niên 1980 nhà dài và lối sống đại gia đình dần tan rã^[3]. Ngôi nhà dài trưng bày ngoài trời tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam dài khoảng 42,5 m, rộng 6 m, dựng lại theo nhà của gia đình bà H'Đách Êban, vốn làm năm 1967 tại buôn Ky, Buôn Ma Thuột^[3].

Trang phục

Theo truyền thống, phụ nữ quấn váy tấm dài đến gót, mùa hè có thể mặc áo ngắn chui đầu; nam giới đóng khố, mặc áo cánh ngắn chui đầu; mùa lạnh cả nam lẫn nữ khoác thêm mền. Trang sức gồm chuỗi hạt, vòng đồng, vòng kiềng đeo ở cổ, tay, chân; tục cà răng, căng tai và nhuộm răng đen có ở cả nam và nữ^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Xã hội Ê Đê theo chế độ mẫu hệ: hôn nhân cư trú bên nhà vợ, con mang họ mẹ, con gái út là người thừa kế. Người phụ nữ chủ động trong hôn nhân, nhờ mai mối đến hỏi chồng và đón chồng về ở rể. Cộng đồng chia thành hai hệ dòng để thực hiện hôn nhân trao đổi; khi một người qua đời, gia đình và dòng họ phải cử người thay thế theo tục nối dòng (chuê nuê) để giữ quan hệ giữa hai dòng họ^[1].

Buôn là đơn vị cư trú cơ bản và là tổ chức xã hội duy nhất. Người đứng đầu buôn là chủ bến nước (Pô pin ca), thay mặt bên vợ điều hành hoạt động cộng đồng; luật tục truyền miệng điều chỉnh các quan hệ xã hội. Khi dựng nhà mới, cả buôn giúp vật liệu và ngày công theo lối đổi công; phụ nữ là những người đầu tiên bước lên sàn nhà mới, mang nước và lửa chúc phúc gia chủ^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Ê Đê có quan niệm vạn vật hữu linh: hai đấng sáng tạo là Aê Điê và Aê Đu, tiếp đến là thần đất (yang lăn), thần lúa (yang mđiê); thần nông là phúc thần, còn sấm sét, bão lũ, ma quái là ác thần^[1]. Nghi lễ gắn với suốt đời người và mùa vụ; lớn nhất là lễ hiến sinh trâu. Một bộ phận người Ê Đê nay theo đạo Tin Lành^[2]. Sau thu hoạch, vào tháng Chạp âm lịch, tùy buôn có lễ ăn cơm mới (hmạ ngắt) rồi Tết lớn mừng mùa bội thu (mnăm thun)^[1].

Lễ cúng bến nước được tổ chức khi lập buôn mới, đầu năm hoặc sau mùa thu hoạch, để tạ ơn thần nước và cầu mưa thuận gió hòa. Chủ bến nước chủ trì, thầy cúng khấn; lễ kéo dài ba ngày, có ngày buôn đóng cổng với người lạ và tạm ngừng việc rẫy, săn bắt; nay nghi lễ được rút gọn nhưng nhiều buôn vẫn duy trì hằng năm^[6].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Kể khan là loại sử thi, trường ca cổ ngâm kể kèm động tác diễn cảm; tiêu biểu có Đăm San, Đăm Kteh Mlan, Khing Juh^[1][2]. Dân ca có hát đối đáp, hát đố và hát kể gia phả^[1]. Cồng chiêng gắn với đời sống của nhiều dân tộc Tây Nguyên: Không gian văn hóa cồng chiêng, do mười bảy cộng đồng thuộc hai nhóm ngôn ngữ Nam Á và Nam Đảo cùng gìn giữ, được UNESCO công bố năm 2005 và ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2008; hồ sơ nhấn mạnh cồng chiêng là phương tiện giao tiếp giữa con người với thần linh và dấu hiệu của của cải, uy quyền của gia đình^[4]. Ở người Ê Đê, hầu như lễ hội nào cũng có cồng chiêng; một bộ gồm sáu chiêng bằng, ba chiêng núm, một chiêng giữ nhịp và một trống cái mặt da. Nghệ thuật dệt cho ra váy, áo, khố, mền, túi, địu với hoa văn mang sắc thái riêng^[1].