Lời nói vần (klei duê) của người Ê Đê và các dân tộc Tây Nguyên

Lời nói vần là gì

Lời nói vần là những câu nói có vần điệu, trong tiếng Ê Đê gọi là klei duê. Theo Báo Nhân Dân, đó là lời nói được nối kết với nhau bằng các âm tiết cùng vần hoặc những từ có âm tiết tương đồng. Trước đây hình thức này khá phổ biến trong sinh hoạt hằng ngày của người Ê Đê^[2]. Bài nghiên cứu của Nguyễn Tiến Dũng (Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, 2024) cho biết các dân tộc tại chỗ ở Tây Nguyên đều có loại hình tương tự dưới những tên khác nhau: tam pla của người Cơ Ho, tơlơi pơtưh của người Jrai, nơr hay nâr pơma pơtih của người Bahnar, tơpô̆i h'nô̆ của người Xơ Đăng, nao m'pring của người M'nông^[1]. Cùng bài này, tác giả ghi người Ê Đê có hàng trăm truyện cổ, hàng nghìn lời nói vần và hàng chục sử thi (khan)^[1].

Hình thức và nội dung

Theo Nguyễn Tiến Dũng, mỗi đơn vị lời nói vần thường dài từ 6 đến 20 âm tiết, chia thành nhiều vế đối ý, đối thanh và có vần điệu, tạo nhịp nghe sinh động, dễ nhớ. Cũng có những đơn vị rất ngắn mà chứa nhiều ý, như cụm từ của người Jrai đặt hai kiểu y phục "Lào" và "Miên" cạnh nhau^[1].

Về đề tài, phần lớn lời nói vần nói về công việc hằng ngày, kinh nghiệm lao động và những bài học làm người. Bài viết dẫn các ví dụ như kinh nghiệm trồng trọt của người Jrai, kinh nghiệm đi rừng của người Bahnar và nhận xét về lượng mưa theo phía đông, phía tây của người Ê Đê. Nhiều câu khuyên về hiếu thảo, san sẻ hay chung thủy vợ chồng^[1]. Tác giả xếp lời nói vần ngang hàng truyện cổ, câu đố, ca dao – dân ca và sử thi trong kho ngữ văn dân gian Tây Nguyên^[1].

Trong đời sống và trong sử thi

Báo Nhân Dân năm 2022 mô tả klei duê có mặt trong mọi thể loại văn học dân gian của người Ê Đê: truyện cổ tích, lời khấn thần, câu đố, khan, kứt và eirei. Loại hình này không đòi hỏi không gian diễn xướng riêng, có thể cất lên khi nghỉ tay sau giờ làm nương rẫy, lúc đi lấy nước, bên ché rượu cần khi bạn bè gặp nhau, hay khi người già răn dạy con cháu. Người nói tùy tâm trạng và hoàn cảnh mà biến tấu, sáng tạo vần điệu^[2].

Trong hát kể sử thi, theo Báo Nhân Dân năm 2025, người kể dùng lời nói vần cùng giai điệu k'ưt và hát đối đáp eirei, nên một cuộc kể khan có thể thâu đêm và kéo dài ba, bốn ngày^[6]. Nguyễn Tiến Dũng cũng ghi nhiều lời nói vần là công thức kể trong sử thi Bahnar, dùng để tả dáng vẻ, khí phách người anh hùng, vẻ đẹp cô gái, cảnh giao chiến hay cảnh buôn làng giàu có^[1].

Công nhận di sản và truyền dạy

Ngày 4/8/2022, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1840/QĐ-BVHTTDL đưa "Ngữ văn dân gian Lời nói vần của người Ê Đê, huyện Cư M'gar, tỉnh Đắk Lắk" vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tỉnh Đắk Lắk công bố quyết định này ngày 16/12/2022 tại Buôn Ma Thuột^[2]. Trước đó, khan (sử thi) của người Ê Đê đã được đưa vào danh mục theo Quyết định số 4205/QĐ-BVHTTDL ngày 19/12/2014^[3].

Kế hoạch số 13/KH-UBND ngày 3/2/2023 của UBND tỉnh Đắk Lắk đặt mục tiêu mỗi di sản quốc gia của tỉnh mở ít nhất một lớp truyền dạy mỗi năm và biên soạn tài liệu về di sản của người Ê Đê, M'nông cho các cấp học^[3]. Ngày 11 đến 13/6/2026, Cục Văn hóa các dân tộc Việt Nam và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đắk Lắk mở lớp tập huấn, truyền dạy với hơn 100 nghệ nhân và học viên về khan, lời nói vần, hát đối đáp giao duyên eirei và kỹ năng dùng nhạc cụ diễn xướng^[4][5]. Theo VOV, đại diện Cục Văn hóa các dân tộc nêu nguy cơ mai một do thiếu người kế cận và không gian thực hành thu hẹp^[4].

Nghệ nhân Ama Nhiên ở buôn Akŏ Dhông (Buôn Ma Thuột) nói với Báo Nhân Dân rằng cách nói vần của người Ê Đê nghe hay, nhiều ẩn ý, nhưng giới trẻ ít hứng thú vì phần lớn học và nói tiếng phổ thông, nghe tiếng Ê Đê không hiểu hết^[6].

Những điểm các nguồn chưa thống nhất

Các nguồn mô tả lời nói vần hơi khác nhau. Nguyễn Tiến Dũng coi đây là một thể loại riêng, có đề tài và hình thức nhận diện được, còn Báo Nhân Dân mô tả là hình thức có mặt trong mọi thể loại^[1][2]. Cũng cần phân biệt phạm vi: quyết định xếp hạng nêu địa bàn huyện Cư M'gar, còn bài nghiên cứu nói về người Ê Đê và nhiều dân tộc Tây Nguyên nói chung^[1][2]. Số lượng "hàng nghìn lời nói vần" là ước lượng của một bài nghiên cứu, bài này không tìm thấy kiểm kê chính thức. Tên gọi các dân tộc khác chép theo tài liệu của Nguyễn Tiến Dũng và chưa đối chiếu với từ điển từng ngôn ngữ.