Dân tộc Cơ Ho

Tên gọi và nguồn gốc

Người Cơ Ho tự gọi mình là Cơ Ho. Cộng đồng gồm nhiều nhóm địa phương: Xrê, Nộp (Tu nốp), Cơ Dòn, Chil, Lát (Lách), Tơ Ring (Tring)^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam xếp họ vào số cư dân bản địa của miền nam Tây Nguyên, gần gũi về tiếng nói và văn hóa với người Mạ, Mnông, Xtiêng và Chơ-ro^[2]. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, người Cơ Ho có quá trình cư trú lâu đời ở Tây Nguyên; cuộc điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019 ghi nhận 200.800 người^[1].

Địa bàn cư trú

Người Cơ Ho sống chủ yếu ở tỉnh Lâm Đồng^[1]. Bảo tàng Dân tộc học cho biết còn một bộ phận nhỏ ở vùng núi Bình Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng), vùng Ninh Thuận cũ (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa) và Khánh Hòa^[2]. Trong số các dân tộc gốc Tây Nguyên ở Lâm Đồng, K'Ho (Cil) cùng Chu Ru, Mạ và M'Nông được Báo Văn hóa xếp vào nhóm tiêu biểu^[3].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Cơ Ho thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ Me (ngữ hệ Nam Á)^[1][2]. Đầu thế kỷ XX, chữ Cơ Ho được xây dựng trên hệ chữ Latinh; chữ này được cải tiến nhiều lần và dạy ở một số trường học nhưng chưa phổ biến rộng^[1].

Kinh tế truyền thống

Nhóm Xrê làm ruộng nước; các nhóm khác làm rẫy du canh theo chu kỳ. Lúa là cây lương thực chính, thường trồng xen ngô, sắn, bầu, bí, mướp, đậu^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, chu kỳ bỏ hóa của rẫy ít nhất là 10 năm; nhóm Srê và một số làng Nộp làm ruộng nước, dùng trâu kéo và gieo sạ^[2]. Công cụ gồm dụng cụ P'hal vừa chọc lỗ vừa tra hạt (nhóm Chil), cày gỗ ngal và bừa răng gỗ (nhóm Xrê) do hai trâu kéo, cùng chà gạc yoas dùng để chặt cây, phát rẫy^[1].

Gia súc được nuôi thủ công: trâu bò chủ yếu lấy sức kéo, phần lớn vật nuôi dành cho việc hiến tế trong nghi lễ. Đan lát và rèn gần như gia đình nào cũng có người làm, còn nghề dệt phổ biến ở nhóm Chil. Săn bắn, đánh cá, hái lượm và khai thác lâm thổ sản vẫn phổ biến^[1].

Mỗi ngày thường ăn ba bữa, món ăn khô hợp với thói quen ăn bốc; cơm và canh nấu trong nồi đất, đồng, gang. Canh thường là rau trộn với tấm. Rượu cần (tơrnơm) ủ từ gạo, ngô hoặc sắn trộn men lá rừng dùng trong lễ tiệc, hội hè^[1]; theo Bảo tàng Dân tộc học, rượu cần là thức uống không thể thiếu trong tang ma, cúng lễ, cưới hỏi và tiếp khách quý^[2].

Nhà ở

Nhà sàn dài, hai mái uốn lợp tranh, vách phên nghiêng để chống lạnh; trước cửa có cầu thang lên xuống. Phía sau nhà, đối diện cửa, xếp hàng ché, giỏ đựng đồ và bàn thờ; sinh hoạt gia đình diễn ra quanh bếp lửa^[1]. Gia đình bên vợ cùng ở trong ngôi nhà sàn dài^[2].

Trang phục

Đàn ông đóng khố dài khoảng 1,5 đến 2 m, có hoa văn dọc; phụ nữ mặc váy quấn nền đen có dải hoa văn trắng, trời lạnh khoác thêm chăn (ùi)^[1]. Phụ nữ còn mặc áo chui đầu không ống tay và quấn khăn đầu trong lễ hội^[2]. Cô gái thường tập dệt từ nhỏ và dùng sản phẩm làm đồ sính lễ. Trang sức gồm vòng cổ, vòng tay, cườm và khuyên tai^[1]; Bảo tàng Dân tộc học nhắc thêm hoa tai và vòng chân^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Đơn vị cư trú là làng (bon), còn dấu vết của công xã thị tộc mẫu hệ; đứng đầu là chủ làng (Kuang bon). Nơi dân cư đông, các làng liên minh tự nguyện dưới sự đứng đầu của M'đrông^[1]. Gia đình lớn đang tan rã, gia đình nhỏ ngày càng phổ biến, nhất là ở vùng ven quốc lộ, gần thị trấn, thị xã^[1].

Xã hội theo chế độ mẫu hệ: con cái mang họ mẹ, người phụ nữ chủ động trong hôn nhân, sau cưới chàng trai về ở nhà vợ^[1]. Bảo tàng Dân tộc học bổ sung rằng tài sản thừa kế thuộc về con gái, vai trò bà chủ nhà được đề cao, bên nhà gái chủ động và lo sính lễ; đôi vợ chồng mới cưới ở nhà chồng từ một tuần đến vài tháng rồi chuyển về nhà vợ, và ngày nay thường sau vài năm lại tách ra ở riêng^[2]. Nữ thường kết hôn ở tuổi 16 - 17, nam ở tuổi 18 - 20^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Cơ Ho tin đời sống chịu sự chi phối của thần linh (Yang) phù hộ con người và ma quỷ (Chà) gây tai họa; việc quan trọng như làm ruộng, cưới xin, tang ma, ốm đau đều phải cúng cầu, lễ vật tùy dịp là trâu, heo, dê hoặc gà cùng rượu. Bàn thờ (nao) đặt ở vị trí trang trọng nhất^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, thần Nđu trên trời được coi là vị thần khai sáng thế giới, bên cạnh nhiều thần đất, sấm sét, mặt trời, mặt trăng, mưa, núi, rừng, nước, nhà, thần bảo hộ làng và thần lúa^[2].

Các lễ gieo lúa, lúa trổ bông, đạp lúa và đưa lúa vào kho là những lễ nông nghiệp quan trọng nhất^[1]. Báo Văn hóa nêu ba lễ hội của người K'Ho ở Lâm Đồng: Nhô Phú (cầu mùa) và Nhô dơng (cầu mưa) của nhóm Cil, Nhô Lir bong (mừng lúa mới) của nhóm Srê^[3].

Tết được tổ chức sau mùa thu hoạch, thường vào tháng 12 dương lịch. Các gia đình luân phiên hiến một con trâu cho lễ đâm trâu của làng; thịt được chia cho các hộ, máu bôi lên trán người dự lễ để cầu phúc. Lễ kéo dài bảy đến mười ngày, có cây nêu và múa theo cồng chiêng; sau Tết mới ăn lúa mới^[1].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Thơ ca Cơ Ho giàu chất trữ tình và nhạc tính, vũ khúc cổ truyền được diễn trong lễ hội. Nhạc cụ có bộ cồng chiêng sáu chiếc, kèn ống bầu (Kơmbuat), đàn ống tre (Kơrla) và trống (Sơgơr), có thể hòa âm với lời ca hoặc độc tấu^[1].

Cồng chiêng xuất hiện trong các dịp quan trọng của buôn làng và dòng họ như lễ hội, cất nhà dài, đặt tên con, cưới hỏi; tiếng chiêng được coi là cầu nối với thần linh^[3]. Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO tuyên bố năm 2005 và ghi danh năm 2008 vào Danh sách đại diện di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại^[3][4].