Dân tộc Ba Na

Tên gọi và nguồn gốc

Theo Báo Nhân Dân, người Ba Na tự gọi là Bahnar, nghĩa là "người ở núi"^[4]. Họ còn được gọi là Bơ Nâm, Roh, Kon Kđe, Ala Kông, Kpang Kông^[1][2]. Các nhóm địa phương gồm Rơ Ngao, Rơ Lơng (Y Lăng), Tơ Lô và Gơ Lar Krem^[1][2]; ở huyện Kon Rẫy còn có nhóm Giơ Lâng^[5]. Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo cho biết đây là cư dân sinh tụ lâu đời ở Trường Sơn - Tây Nguyên và là tộc người đông dân nhất ở các cao nguyên miền Trung^[1]. Theo tổng hợp của Báo Nhân Dân, tổ tiên người Ba Na sống chủ yếu quanh núi Mang Yang và hai bờ sông Ba (bài ghi thuộc tỉnh Bình Định), qua các đợt di dân dần chuyển về phía tây, đến lưu vực các sông Ayun, Đắk Bla rồi tới Kon Tum^[4]. Dân số theo cuộc điều tra năm 2019 là 286.910 người^[1][2].

Địa bàn cư trú

Người Ba Na sinh sống ở Gia Lai, vùng Kon Tum cũ (nay thuộc Quảng Ngãi) và miền tây các vùng Bình Định cũ (nay thuộc Gia Lai), Phú Yên cũ (nay thuộc Đắk Lắk) và Khánh Hòa^[1][2][4]. Họ sống quần cư thành làng nhỏ, thường đặt ở nơi bằng phẳng, đất cao, gần sông suối^[2][4]. Nhóm Giơ Lâng tập trung chủ yếu ở huyện Kon Rẫy, thuộc vùng Kon Tum cũ^[5].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Ba Na thuộc nhóm Môn - Khơ Me trong ngữ hệ Nam Á^[1][2][4]. Các nguồn tham khảo không nêu về chữ viết của người Ba Na.

Kinh tế truyền thống

Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, người Ba Na trồng lúa trên ruộng khô và rẫy, công cụ chủ yếu là cái cuốc. Ruộng khô thường ở ven sông suối, được thâm canh và không bỏ hóa; từ đầu thế kỷ XX, ruộng nước cày phát triển ở nhiều nơi^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ghi nhận mô hình nửa rẫy nửa vườn nay trồng thêm cây ăn quả, hồ tiêu, cà phê, kèm chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà^[2]. Gùi cõng trên lưng là phương tiện vận chuyển chủ yếu của cả nam, nữ và mọi lứa tuổi, đan theo mô típ cổ truyền; đàn ông Ba Na đan lát thành thạo gùi, gió, đó, nón, chiếu, nia^[1]. Đan lát và dệt vải giữ vai trò quan trọng nhất trong các nghề thủ công, nhưng nhiều nghề truyền thống đang mai một vì thiếu nguyên liệu và cạnh tranh với hàng công nghiệp giá rẻ^[2][4]. Dịp cúng lễ hoặc đón khách, họ thường uống rượu cần^[2].

Nhà ở

Nhà ở là nhà sàn dựng bằng tranh, tre, nứa, lá, cửa chính thường mở về phía mái, hai đầu đốc trang trí hình sừng^[1][2]. Nhà xưa rất dài, có thể hàng chục gian cho đại gia đình; nay phổ biến nhà ba hoặc năm gian, hoặc nhà trệt bằng vật liệu mới^[2]. Giữa làng là nhà rông với hai mái vồng, cao vút^[1], là công trình lớn nhất, đẹp nhất, được xem như "bộ mặt" của làng^[3].

Nhà rông là nơi đón khách, bàn việc chung, xét xử khi có vi phạm luật tục hay tranh chấp, giáo dục thanh thiếu niên và tổ chức nghi lễ, hội làng^[1][3]. Trước đây thanh niên trực ở đây để bảo vệ làng; nơi này còn treo đầu trâu hiến sinh, đầu thú săn được và cất vật thiêng của làng. Theo tục xưa, phụ nữ thường không lên nhà rông^[3]. Ngôi nhà rông ở Vườn Kiến trúc của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam do 40 người làng Kon Rbàng (xã Vinh Quang, thành phố Kon Tum cũ) đến dựng năm 2003 theo mẫu nhà rông của làng vào nửa đầu thế kỷ XX: cao gần 19 m tính cả dải hoa văn trên nóc, sàn cao gần 3 m, lòng nhà rộng hơn 90 m², dựng trên tám cột lớn^[3].

Trang phục

Ngày thường đàn ông đóng khố, ở trần; dịp lễ họ mặc áo, khoác tấm choàng và quấn khăn. Phụ nữ mặc váy quấn với áo không tay hoặc tay dài^[2], và thường quấn khăn trên đầu^[4].

Tổ chức xã hội và gia đình

Làng là "đơn vị xã hội hoàn chỉnh và duy nhất" của người Ba Na^[1]. Tên gọi làng khác nhau giữa các nguồn: Bảo tàng ghi là kon^[2], còn Báo Nhân Dân ghi là plei^[4]. Dấu vết mẫu hệ còn thể hiện trong gia đình, dòng họ và hôn nhân; sự tan rã của chế độ này nâng cao địa vị nam giới, nhưng quan hệ phía mẹ vẫn gần gũi hơn^[1][4]. Theo Bảo tàng, gia đình ngày nay theo chế độ phụ quyền nhưng người vợ vẫn giữ vai trò quan trọng^[2].

Hôn nhân là một vợ một chồng, theo nguyên tắc nội hôn tộc người và ngoại hôn dòng họ. Sau cưới, vợ chồng phổ biến cư trú luân phiên, thường ở bên nhà vợ trước, rồi ra ở riêng để lập gia đình mới^[1][2][4]. Thanh thiếu niên được giáo dục thường xuyên tại nhà rông do các già làng đảm nhiệm, gồm dạy nghề, huấn luyện chiến đấu và học truyền thống văn hóa của cộng đồng^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Ba Na tin sự sống do các thần linh (yang) sắp đặt. Theo Báo Nhân Dân, cặp thần tối cao là Bok Kei Dei và Yă Kuh Keh, tạo ra muôn vật và coi sóc con người, mùa màng; họ còn thờ thần Rừng, thần Đất, thần Đá, thần Núi^[4]. Bảo tàng nêu thêm thần Lúa, thần Sấm sét, thần Nước, thần Lửa, và cho biết lễ bỏ mả là nghi lễ tang quan trọng nhất, tiễn người chết về với tổ tiên, nay đã giản lược hơn^[2]. Một bộ phận người Ba Na hiện theo Công giáo và Tin Lành^[2].

Lễ Et Đông của nhóm Giơ Lâng ở huyện Kon Rẫy được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 31/5/2021. Lễ tổ chức hai ngày đầu tháng 10 dương lịch hằng năm, khi lúa rẫy trổ đòng, để cầu mùa màng thuận lợi, dân làng ấm no. Mỗi gia đình chuẩn bị ít nhất một con dúi và một ghè rượu để dâng Yàng; lễ chính diễn ra buổi sáng tại nhà rông, mỗi nhà cử một đại diện dự. Sau lễ, các gia đình mới được làm nhà, sửa nhà, tổ chức ma chay, cưới hỏi^[5]. Trước đây Tết cổ truyền được tổ chức sau mùa thu hoạch, nay đồng bào ăn Tết theo người Kinh^[4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Dân ca phong phú, phổ biến nhất là điệu hmon và roi; trường ca và truyện cổ là những tác phẩm dân gian độc đáo^[1]. Nhạc cụ có bộ dây, bộ hơi và bộ gõ, trong đó cồng chiêng được biểu diễn trước nhà rông; múa gồm múa nghi lễ và múa biểu diễn trong hội hè^[1][2]. Ở phạm vi Tây Nguyên, hồ sơ UNESCO về Không gian văn hóa cồng chiêng (ghi danh năm 2008) nhấn mạnh cồng chiêng là phương tiện giao tiếp giữa con người với thần linh và xuất hiện trong mọi nghi lễ của đời sống cộng đồng^[6]. Các trò chơi phổ biến gồm đuổi bắt (đru đra), cướp dây, hất đá, thả diều, đá cầu, đi cà kheo, đánh quay^[1].