Sử thi Đăm Săn của người Ê Đê

Tác phẩm và quá trình công bố

Đăm Săn là sử thi của đồng bào Ê Đê ở Tây Nguyên. Theo Báo Nhân Dân, người Pháp Sabatier sưu tầm tác phẩm ở Đắk Lắk và công bố bằng song ngữ Ê Đê – Pháp tại Paris năm 1927^[2]. Tác giả Ngô Đức Thịnh cho biết L. Sabatier xuất bản bản sửa chữa lần thứ hai năm 1933, và Đào Tử Chí dịch sang tiếng Việt năm 1959; năm 1927 được xem là cột mốc đầu tiên khám phá sử thi Tây Nguyên^[1]. Ông dẫn nhận xét của G. Condominas rằng bản dịch tiếng Pháp đã cho thế giới phương Tây biết một "bài thơ kỳ diệu", một "kiệt tác" của văn học truyền miệng các dân tộc Đông Dương^[1]. Theo bài viết năm 2003 này, Đăm Săn là sử thi duy nhất có văn bản gốc bằng tiếng Ê Đê, các sử thi khác chỉ có bản dịch tiếng Việt; tác giả cũng nêu rằng với các sử thi được sưu tầm sớm, yếu tố diễn xướng chưa được chú ý khi ghi chép, và có ý kiến cho rằng văn bản đã được người sưu tầm, xuất bản điều chỉnh, rút gọn^[1].

Nội dung

Theo Ngô Đức Thịnh, Đăm Săn lúc đầu dứt khoát từ chối cuộc hôn nhân theo tục nối dây (chuê nuê), rồi chặt cây Smuk, cây thiêng, thay vì bảo vệ nó. Ông chiến đấu với các tù trưởng thù địch Mtao Grứ và Mtao Mxây để bảo vệ Hơ Nhị và buôn làng; cuối cùng ông bỏ vợ, tìm cách chinh phục Nữ thần Mặt Trời và phải chịu một cái chết bi thảm^[1]. Ông dẫn nhận định của Võ Quang Nhơn rằng tác phẩm thể hiện cuộc đấu tranh giữa xã hội mẫu hệ truyền thống và lực lượng mới là các Mtao, tức những thủ lĩnh quân sự^[1].

Báo Nhân Dân, khi viết về ca kịch "Khát vọng Dam Săn" của nhạc sĩ Nguyễn Cường dựng lại từ sử thi, tóm tắt theo cách khác: Đăm Săn cùng buôn làng chiến đấu, thu phục kẻ thù và chinh phục thiên nhiên để giữ ổn định cho bộ tộc; bối cảnh là buổi đầu của thời kỳ liên minh bộ tộc; và theo cách kể của ca kịch, Đăm Săn cảm hóa được Nữ thần Mặt Trời, đem ánh sáng về cho buôn làng^[2]. Đây là cách kể của một tác phẩm sân khấu, khác với cách tóm tắt sử thi của Ngô Đức Thịnh.

Diễn xướng và niên đại

Ngô Đức Thịnh cho biết các sử thi Tây Nguyên được trình diễn theo lối hát kể bằng lời vần; mỗi dân tộc gọi hình thức này một cách: khan ở người Ê Đê, hmon ở người Ba Na, hri ở người Gia Rai, ndrong ở người Mnông^[1]. Sử thi được kể trong đám cưới, lễ hội, lễ mừng nhà mới, đón khách quý, lễ đầy tháng và thôi nôi của trẻ^[1]. Ngôn ngữ sử thi giàu so sánh, hình ảnh và phóng đại, như đoạn tả tiếng chiêng vang xa đến mức khỉ quên bám cành, rắn nằm bất động^[1].

Về niên đại, các nhà nghiên cứu chưa thống nhất. Đào Tử Chí cho rằng Đăm Săn có thể ra đời vào khoảng thế kỷ XVII, trong khi Võ Quang Nhơn dựa vào quan hệ xã hội và văn hóa giữa người Chăm và người Ê Đê phản ánh trong tác phẩm để cho rằng sử thi xuất hiện vào khoảng thế kỷ XIV, thậm chí sớm hơn, thế kỷ XII – XIII^[1].

Vị trí trong kho sử thi Tây Nguyên

Theo Ngô Đức Thịnh, từ năm 1984 Viện Văn hóa dân gian cùng Sở Văn hóa và Thông tin Đắk Lắk phối hợp sưu tầm và phát hiện nhiều sử thi mới; hội thảo về sử thi Tây Nguyên tại Buôn Ma Thuột ngày 19/5/1997 dẫn tới đề án điều tra, sưu tầm, dịch và xuất bản giai đoạn 2001–2005^[1]. Số sử thi đã sưu tầm lên đến hàng trăm, vượt xa ước tính, thuộc nhiều dân tộc như Ê Đê, Ba Na, Mnông, Gia Rai, Xơ Đăng, Raglai, Xtiêng, Chăm Hroi, Mạ, Cơ Ho, Chu Ru^[1]. Sử thi được coi là "bách khoa toàn thư sống" về đời sống các dân tộc Tây Nguyên; số người có thể hát kể đã giảm nhưng gần như làng nào cũng còn nghệ nhân biết một phần hoặc nhiều tác phẩm^[1].