Câu đố dân gian người Việt: lời đố, lời giải và nghệ thuật giấu tên

Câu đố là gì

Câu đố là thể loại văn vần ngắn của văn học dân gian người Việt, cùng họ với ca dao, tục ngữ và vè^[3]. Mỗi câu đố gồm hai phần: lời đố và lời giải. Lời đố mô tả hình dáng, cấu tạo, màu sắc hay công dụng của vật đố mà không nêu tên; lời giải nêu tên vật ấy, thường là sự vật, hiện tượng gần gũi trong đời sống thường ngày^[1]. Đặng Quốc Minh Dương gọi đây là nghệ thuật "giấu tên", một kiểu ẩn dụ đặc biệt^[3].

Theo bài trên VnExpress (2015) về bộ sách Câu đố dân gian cho bé, so với ca dao hay tục ngữ, câu đố có số lượng khá khiêm tốn, nhưng nhờ truyền khẩu vẫn giữ vai trò quan trọng trong sinh hoạt văn hóa của người Việt, và phần lớn mỗi người đều mang theo vài câu từ thuở nhỏ^[2].

Hình thức

Theo bài báo trên, câu đố có nhiều cách biểu đạt linh hoạt. Có câu theo thể lục bát, có câu dùng nói lái, có câu láy vần, có câu nói thẳng. Ví dụ được nêu là lục bát "Trên trời có giếng nước trong / Con kiến chẳng lọt, con ong chẳng vào", câu láy vần "vừa bằng cái nong, cả làng đong chẳng hết", và câu nói lái "khi đi cưa ngọn, khi về cũng cưa ngọn"^[2]. Bài không nêu đáp án các câu này nên ở đây không giải.

Vật đố gắn với đời sống nông thôn

Bộ sách nói trên xếp câu đố thành năm cuốn theo chủ đề: công cụ và cảnh vật nông thôn, đồ dùng trong gia đình, cây cối hoa quả, con người và loài vật, hiện tượng thiên nhiên và đời sống^[2]. Tác giả bài báo nhận xét câu đố cho thấy sự gắn bó của người Việt với thiên nhiên, đồng ruộng và làng xóm, với nhiều câu về thời tiết, trăng sao, nông cụ, cây cối, loài vật^[2].

Ở xứ Huế, Triều Nguyên (2012) phân loại 600 câu đố thành mười nhóm vật đố và năm cách thể hiện vật đố; bài của Trương Thị Nhàn liệt kê bốn trong số đó là tả thực, chuyển trường, chơi chữ và tá ý^[1]. Theo khảo sát ấy, 309 trên 600 câu (51,5%) dùng cách "chuyển trường", tức dùng từ ngữ của lĩnh vực này để nói về lĩnh vực khác^[1].

Chuyển trường và ẩn dụ trong câu đố

Trương Thị Nhàn đọc các câu đố ấy bằng lý thuyết ẩn dụ ý niệm của ngôn ngữ học tri nhận. Theo bà, "chuyển trường" là biểu hiện bên ngoài của sự chuyển đổi ý niệm, có cơ sở từ cách người bản ngữ hình dung thế giới^[1]. Trong bảng thống kê của bài, nhóm lời đố mượn hình ảnh con người và động vật để nói về các vật khác chiếm nhiều nhất, với 257 câu^[1].

Bài nêu ba nhóm ẩn dụ, kèm ví dụ dân gian:

• Thời gian là vật nuôi. "Ba chục mà nhốt một lồng / Một chục có mồng, một chục thì không" nói về ba mươi ngày của tháng, vì mười ngày đầu có chữ "mồng"^[1].
• Thiên nhiên là con người hoặc một gia đình. Núi có chân, có sườn, biết há miệng; cây chuối được tả bằng "áo đơn áo kép / đứng nép bờ ao"; còn câu "Một mẹ, không biết mấy ngàn con / Ban ngày chết hết chẳng còn một ai" nói về trăng và sao^[1].
• Quyền lực, sức mạnh gắn với sấm sét, cái bóng, ánh trăng; câu "Chặt không đứt / Rứt không ra" được bài xếp vào nhóm cái bóng^[1].

Đố tục, giảng thanh

Trong kho câu đố có một mảng riêng gọi là đố tục, giảng thanh: lời đố gợi hình ảnh nhạy cảm, còn lời giải là vật quen thuộc như cái cối xay, cái bễ, cái quạt giấy^[3]. Đặng Quốc Minh Dương tập hợp 86 câu như thế từ cuốn Câu đố xưa và nay của Đặng Hấn để bàn về cách dân gian nói đến tính dục bằng ẩn dụ^[3]. Những người soạn sách cho thiếu nhi không đưa các câu này vào vì ngôn ngữ "tục" hoặc đối tượng đố là người lớn^[2]. Bài này chỉ nêu sự tồn tại của mảng ấy, không trích lời đố.

Điểm cần lưu ý

Số liệu phân loại ở trên chỉ nói về câu đố xứ Huế trong tuyển tập của Triều Nguyên, chưa nói thay cho cả nước. Con số trong bài của Trương Thị Nhàn cũng không khớp hoàn toàn: các nhóm trong bảng cộng lại được 300 câu trong khi bài ghi tổng 309, và tỉ lệ 80,6% cho nhóm 257 câu không trùng với phép chia 257 cho 309. Bài này chỉ nêu các con số gốc 257, 309 và 600. Các ví dụ lời đố, lời giải ghi theo bản chép trong nguồn, chưa đối chiếu với các tuyển tập khác.