Dân tộc Xơ Đăng

Tên gọi và nguồn gốc

Người Xơ Đăng có nhiều tên tự gọi, gồm Xơ Teng (Hđang, Xđang, Xđeng), Tơ Đrá, Mnâm, Ca Dong, Ha Lăng, Tà Trĩ và Châu; tên gọi khác là Hđang, Kmrâng, Con Lan và Brila^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam nêu năm nhóm địa phương là Ca Dong, Tơ Đrá, Mnâm, Ha Lăng và Xơ Teng^[2]. Theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, đây là cư dân sinh sống lâu đời ở vùng Trường Sơn - Tây Nguyên và các khu vực miền núi lân cận^[1]; Báo Nhân Dân xếp họ vào 12 tộc người thiểu số tại chỗ của Tây Nguyên^[3]. Theo cuộc điều tra năm 2019, dân số là 212.277 người^[1][3].

Địa bàn cư trú

Người Xơ Đăng cư trú chủ yếu ở vùng Kon Tum cũ (nay thuộc Quảng Ngãi); nguồn của Bộ nêu thêm các huyện Trà My, Phước Sơn thuộc vùng Quảng Nam cũ (nay thuộc Đà Nẵng) và một huyện miền núi của Quảng Ngãi, đông nhất ở vùng quần sơn Ngọc Linh^[1]. Báo Nhân Dân cho biết ngoài Kon Tum, một phần người Xơ Đăng sống ở vùng Quảng Nam cũ (nay thuộc Đà Nẵng), Quảng Ngãi, Đắk Lắk và Gia Lai^[3]. Xã miền núi Măng Ri (Quảng Ngãi) có 19 thôn, trong đó đồng bào Xơ Đăng chiếm phần lớn dân số^[5]. Họ sống quần cư thành làng gọi là plơi^[3]; cách bố trí làng khác nhau theo vùng: có nơi nhà quây quanh nhà rông ở giữa, có nơi xếp theo triền đất và không có nhà rông^[1][4].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Xơ Đăng thuộc nhóm Môn - Khơ Me trong ngữ hệ Nam Á, gần với tiếng Hrê, Ba Na và Gié Triêng; các nhóm có một số khác biệt về từ vựng. Chữ viết dùng bảng chữ cái Latinh, hình thành cách đây vài chục năm^[1][3].

Kinh tế truyền thống

Kinh tế nương rẫy giữ vai trò chủ đạo, với kỹ thuật thô sơ: chọc lỗ tra hạt bằng gậy nhọn, làm cỏ bằng cuốc con, thu hoạch bằng tay^[3]. Một bộ phận làm ruộng nước; nhóm Mnâm làm theo cách sơ khai, dùng trâu dẫm đất và cuốc gỗ, nay đã có cuốc lưỡi sắt^[1]. Cây trồng gồm lúa, kê, ngô, sắn, bầu, bí, thuốc lá, chuối, mía, riêng nhóm Ca Dong còn trồng quế; họ nuôi trâu, dê, lợn, gà, và hái lượm, săn bắn, đánh bắt cũng có vai trò đáng kể^[1]. Nghề thủ công gồm dệt, rèn, đan lát; nhóm Tơ Đrá biết luyện sắt từ quặng để rèn dao, cuốc, rìu, giáo, dùng bễ làm bằng da hoẵng; một số nơi có nghề đãi vàng sa khoáng^[1][2].

Bữa ăn thường là cơm với muối ớt và thức ăn từ rừng; họ uống rượu cần, trong đó rượu kê chân vịt được đánh giá cao hơn rượu gạo, rượu sắn. Gùi là phương tiện mang vác hằng ngày với nhiều kiểu dáng, nam giới có kiểu gùi ba ngăn gọi là "cánh dơi"^[1][4]. Một năm theo lịch Xơ Đăng có 10 tháng, mỗi tháng 30 ngày, theo chu kỳ làm rẫy^[1][4].

Nhà ở

Người Xơ Đăng ở nhà sàn; trước đây thường là nhà dài cho nhiều hộ cùng ở, nay phổ biến tách thành từng hộ riêng. Kỹ thuật dựng nhà chủ yếu dùng mộng và buộc dây^[1]. Ở nhiều nơi, nhà rông là công trình kiến trúc lớn và hoành tráng của làng^[2], dựng nhà rông là dịp có lễ cúng^[4]. Đầu năm, khi cúng máng nước, cúng nhà rông hoặc săn được thú lớn, dân làng tụ họp ở nhà rông ăn chung cơm và thịt^[3].

Trang phục

Nam giới truyền thống đóng khố, ở trần, nay mặc quần áo như người Việt; phụ nữ mặc váy và áo, nay dùng vải công nghiệp^[1]. Báo Nhân Dân nêu khố hoa là nét đặc trưng của nam giới Xơ Đăng^[3]. Vải truyền thống có nền trắng hoặc đen, hoa văn ít, chủ yếu ba màu đen, trắng, đỏ; trời lạnh dùng tấm vải choàng^[1][2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Mỗi làng tự quản, đứng đầu là già làng; đất đai của làng là sở hữu chung, mỗi người có quyền sử dụng để sản xuất. Đã có phân hóa giàu nghèo nhưng chưa có sự bóc lột rõ rệt, và cộng đồng làng được coi trọng^[1]. Theo Báo Nhân Dân, gia đình có hai loại: đại gia đình (On vêă) gồm nhiều cặp vợ chồng và con cháu cùng huyết thống sống dưới một mái nhà dài, và tiểu gia đình (Kla on vêă) gồm hai đến ba thế hệ^[3].

Sau cưới, hai bên thường ở luân phiên nhà mỗi bên vài năm, đến khi cha mẹ mất mới ở hẳn một nơi. Trong lễ cưới, cô dâu chú rể trao đùi gà, rượu và cùng ăn một mâm cơm; hôn nhân không mang tính mua bán. Khi có tang, cả làng cùng chia buồn và giúp đỡ; quan tài đẽo từ một khúc gỗ, người thường được chôn ở nghĩa địa chung, có tục chia đồ dùng cho người chết và không có lễ bỏ mả^[1][4].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Xơ Đăng theo tín ngưỡng vạn vật hữu linh, tin vào các thần linh và ma gọi là Kiak (Kia), Ông, Bà, một số nơi gọi là Yàng; các thần chính gồm thần sấm sét, mặt trời, núi, lúa và nước. Thần nước có thể hiện thân thành thuồng luồng, lươn lớn hoặc lợn mũi trắng; thần lúa được hình dung là bà lão xấu xí nhưng tốt bụng^[1]. Theo Báo Nhân Dân, mỗi người có ba loại hồn, trong đó có loại hồn hay đi lang thang và có thể bị ma bắt nạt, gây ốm đau^[3].

Nhiều nghi lễ gắn với nương rẫy, cầu mùa, cầu an. Nguồn của Bộ và VOV4 coi lễ cúng thần nước khi sửa máng nước hằng năm là lễ quan trọng nhất^[1][4]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam lại cho rằng lễ lớn nhất là lễ hiến sinh trâu^[2]. Các lễ khác gồm lễ đầu năm và vụ gieo trồng, lúa trổ đòng, thu hoạch, dựng nhà rông, làm nhà mới, lễ trưởng thành^[1]; Báo Nhân Dân nêu thêm lễ cơm mới và lễ mừng năm mới - ngày hội lớn nhất, tổng kết vụ rẫy và tạ ơn các thần đã ban mùa màng bội thu^[3]. Tết dân tộc thường vào tháng Giêng dương lịch, kéo dài 3 - 4 ngày, thời điểm tùy làng^[1][4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Nhạc cụ đa dạng: đàn, nhị, sáo dọc, ống vỗ kloongbút, trống, chiêng, cồng, tù và, ống gõ và giàn ống chạy bằng sức nước; có loại dùng giải trí, có loại dùng trong lễ hội^[1][4]. Hình thức hát gồm hát đối đáp nam nữ, hát của người cao tuổi và hát ru; múa có điệu riêng cho nam, riêng cho nữ và điệu có cả nam lẫn nữ; kho truyện cổ phong phú, đặc sắc^[1]. Ở xã Măng Ri, đồng bào còn giữ cồng chiêng, múa xoang, đan lát, dệt khố; Lễ hội sâm Ngọc Linh khai mạc tối 29/10/2026 có hội thi cồng chiêng, múa xoang^[5].