Dân tộc Cơ Tu

Tên gọi và nguồn gốc

Cơ Tu là tên tự gọi; Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo ghi thêm các tên gọi khác là Ca Tu, Ka Tu^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, người Cơ Tu có khái niệm kabuh (hay tô), tương đương với họ của người Kinh^[2]. Điều tra ngày 1/4/2019 ghi nhận 74.173 người Cơ Tu^[1].

Họ sống lâu đời ở miền núi tây bắc vùng Quảng Nam cũ (nay thuộc Đà Nẵng) và tây nam vùng Thừa Thiên Huế cũ (nay là Huế), liền kề địa bàn của người Cơ Tu ở Lào, thuộc nhóm cư dân lâu đời vùng Trường Sơn - Tây Nguyên^[1]. Khoảng 30.000 người Cơ Tu khác sống ở tỉnh Sekong (Lào)^[2].

Địa bàn cư trú

Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo nêu hai vùng cư trú: vùng Quảng Nam cũ với các huyện Hiên, Giằng và vùng Thừa Thiên Huế cũ với các huyện Phú Lộc, A Lưới^[1]; tên huyện theo cách ghi của nguồn. Báo chí gần đây còn nhắc các xã Khe Tre, Nam Đông, Long Quảng của Huế, nơi gần 44% dân cư là đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là người Cơ Tu^[4], và các thôn Ra Lăng, Arớch thuộc xã Sông Kôn, Đà Nẵng^[3].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Cơ Tu thuộc nhóm Môn - Khơ Me (ngữ hệ Nam Á), gần gũi với tiếng Tà Ôi và Bru - Vân Kiều^[1]; Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam xếp vào phân nhóm Katuic^[2]. Chữ viết dựa trên chữ Latinh hình thành trước năm 1975, nay ít người sử dụng^[1].

Kinh tế truyền thống

Làm rẫy là hoạt động chính: phát cây bằng rìu và dao quắm, đốt, tra hạt bằng gậy chọc lỗ, tuốt lúa bằng tay. Rẫy theo lối đa canh, xen canh, bỏ hóa nhiều năm và mỗi năm chỉ gieo một vụ^[1]. Người Cơ Tu còn trồng xen ngô, sắn, chuối, dưa, dứa, mía và đã học cách làm lúa nước từ người Kinh^[2]. Hái lượm, săn bắn, đánh cá là nguồn thực phẩm quan trọng; trâu, lợn, chó, gà nuôi chủ yếu để hiến sinh và làm thực phẩm^[1][2].

Đan lát phát triển rộng khắp; nghề dệt vải và làm gốm có ở một số nơi giáp biên giới Việt - Lào^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, nghề trồng bông dệt vải nổi bật nhất, sản phẩm dệt từ chỗ tự cấp nay đã thành hàng hóa^[2]. Đổi vật lấy vật vẫn phổ biến; đồ vật chuyên chở bằng gùi đeo sau lưng, đàn ông dùng loại gùi ba ngăn gọi là gùi cánh dơi^[1].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà sàn, mái uốn khum ở hai đầu hồi, dáng tựa mai rùa. Nhà trong làng dựng thành vòng quanh một khoảng đất trống; ở giữa là gươl, nhà chung lớn và đẹp nhất làng, dùng để họp và sinh hoạt cộng đồng^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết xưa kia gươl là nơi dành cho đàn ông, phụ nữ chỉ lên trong dịp đặc biệt; vách gươl trang trí hình chim, rắn, thú, người, nổi bật là hình con trâu lặp lại nhiều lần^[2].

Trang phục

Người Cơ Tu ưa nền vải đen có hoa văn bằng hạt chì, tiếp đến là hoa văn bằng cườm trắng. Đàn ông quấn khố và thường ở trần; phụ nữ mặc váy ống, váy dài che từ ngực trở xuống, váy ngắn thì mặc cùng áo không ống tay. Ngày lễ hội có thêm thắt lưng nền trắng mộc; tấm vải lớn dùng để choàng, quấn và đắp^[1]. Trang sức phổ biến nhất là chuỗi hạt mã não^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Làng là đơn vị cư trú ổn định, tự quản theo tập tục và do già làng đứng đầu; tài sản được tính bằng chiêng, ché, trâu, đồ trang sức và vải^[1]. Xã hội theo phụ hệ: con tính họ theo cha, con trai thừa kế tài sản, vợ về nhà chồng. Các kabuh thường mang tên thú vật hoặc cây cối địa phương, mỗi kabuh có điều kiêng kỵ riêng và cấm kết hôn trong cùng kabuh^[2].

Trong hôn nhân, nhà trai phải nộp của cải cho nhà gái; phổ biến việc con trai cô lấy con gái cậu, và quan hệ hôn nhân mang tính một chiều: nhà đã gả con gái cho nhà nào thì không nhận con gái nhà đó^[1]. Về tang ma, quan tài độc mộc bằng gỗ tốt; nhà khá giả quàn lâu hơn, mổ trâu và dựng nhà mồ chạm khắc cầu kỳ. Khi đủ điều kiện, làng làm lễ dồn mồ: tập trung hài cốt của các tang gia trong làng để cải táng chung trong một ngày^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Cơ Tu tin có nhiều abhui và yàng (ma, thần linh), nên có nhiều nghi lễ và kiêng cữ trong săn bắn, canh tác, dựng nhà và chữa bệnh. Lễ hiến sinh trâu là nghi lễ lớn nhất, tổ chức vào dịp Tết, mừng lúa mới, nhà mới hoặc đám cưới^[2]. Vật thiêng thường là một hòn đá, cất trong nhà chung như bùa của làng; hai lễ lớn là lễ đâm trâu và lễ dồn mồ. Tết của làng vào khoảng tháng Giêng đến tháng Hai dương lịch, sau mùa tuốt lúa; nay nhiều nơi ăn Tết Nguyên đán^[1].

Lễ hội Mừng lúa mới thường diễn ra sau mỗi mùa thu hoạch để tạ ơn thần lúa Giàng Haro. Ở các xã Khe Tre, Nam Đông, Long Quảng, dân làng tụ họp tại nhà gươl, già làng và người có uy tín chủ trì lễ cúng; mâm cúng có lợn, gà, xôi, cơm lam, cá nướng, rượu cần cùng vải và trang sức mã não, cườm. Cuối tháng 6/2025, lễ hội này được ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[4].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Cơ Tu có nhiều truyện cổ kể về sự tích, xã hội loài người và nguồn gốc các dòng họ. Múa tập thể là nét nổi bật của lễ hội: múa Dạ dạ do nữ và múa Ting tung do nam^[1]. Điệu múa này còn được viết là "Tâng tung da dá" và gọi là "vũ điệu dâng trời": "Tâng tung" dành cho nam, nghĩa là vươn cao, mạnh mẽ; "Da dá" dành cho nữ, nghĩa là thẳng hàng, nhịp nhàng. Nữ múa theo vòng tròn, hai tay đưa ngang vai. Điệu múa được biểu diễn trong lễ mừng lúa mới, lễ đâm trâu, dựng nhà gươl, cưới hỏi, và tháng 8/2014 được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia^[3].

Nhạc cụ có bộ chiêng (ba chiếc), cồng (một chiếc), trống, sáo, đàn, nhị. Phụ nữ giỏi dệt hoa văn hình học bằng sợi màu, kết hợp hạt chì và cườm trên vải; nam giới giỏi chạm khắc trang trí nhà mồ, nhà chung và vẽ hoa văn trên cột buộc trâu tế^[1].