Truyền thuyết Lang Biang (K'Lang – K'Biang) của người K'Ho

Ngọn núi và chuyện tình gắn với tên núi

Lang Biang là dãy núi cách Đà Lạt khoảng 12 km, thuộc huyện Lạc Dương (Lâm Đồng); theo VietnamPlus, núi có hai đỉnh cao 1.950 m và 2.169 m^[3]. Người K'Ho kể nhiều truyền thuyết về ngọn núi này, nhưng Báo Nhân Dân cho biết phổ biến nhất là chuyện tình của nàng K'Lang và chàng K'Biang, và cái tên Lang Biang thường được giải thích là tên ghép của đôi trai gái^[2][3]. Dưới chân núi, theo cùng bài báo, gần 70% dân số huyện Lạc Dương là đồng bào bản địa, gồm người Cơ Ho Cil, Lạch^[2].

Bản kể thường gặp trong du lịch

VietnamPlus ghi lại một bản được kể cho du khách, theo lời người K'Ho: chàng Lang là tù trưởng bộ tộc Lát, yêu nàng Biang là con gái tù trưởng bộ tộc Chil. Vì khác bộ tộc nên không cưới được; hai người chọn cái chết để giữ trọn tình và phản đối luật tục khắt khe. Khi họ mất, cha của Biang hối hận, thống nhất các bộ tộc Lát, Chil, Sré thành một dân tộc K'Ho. Ngọn núi nơi hai người chết được đặt tên Lang Biang để nhớ họ, và chuyện này hay được ví như "Romeo và Juliet của Việt Nam"^[3].

Bản gắn với sử thi theo già làng Krajan Plin

Tiền Phong năm 2022 dẫn lời già làng Krajan Plin ở Lạc Dương, người sưu tầm văn hóa dân gian K'Ho, kể một bản khác gắn với sử thi. Trong bản này, K'Lang là con gái duy nhất của bà K'Yah và ông Brah Yang, được thần linh giao cai quản vùng đất cực nam cao nguyên; K'Biang là con trai gia đình giàu có cai quản vùng cực bắc. Hai người gặp trong lễ hội Tác năng, yêu nhau và đeo vòng đồng làm tin. K'Lang nhớ người yêu đến ngã bệnh; khi K'Biang đến thăm và hai nhà hỏi cưới, nhà trai từ chối vì không "môn đăng hộ đối". Hai dòng họ giao chiến, đôi trẻ đau buồn tìm đến cái chết. Muôn loài đắp ngôi mộ pơthi thành ngọn núi Lang Biang, còn nước mắt thương nhớ hóa thành dòng Đa Nhim, "dòng sông nước mắt"^[1].

Tranh luận về cách kể

Theo già Krajan Plin, trong xưng hô của người K'Ho, tên người vợ đứng trước tên chồng nên trong sử thi K'Lang phải là nữ và K'Biang là nam. Ông cho rằng nhiều "truyền thuyết" kể trong các tua du lịch đã đảo tên, biến K'Lang thành nam và áp tư duy phụ hệ của người Kinh lên xã hội mẫu hệ của người K'Ho; theo ông, truyền thuyết thật phải căn cứ vào sử thi và có đầy đủ nhân vật, địa danh^[1]. Đây là quan điểm của một người sưu tầm được Tiền Phong dẫn, bài này nêu cả hai bản kể mà không xác nhận bản nào là nguyên gốc; chưa có văn bản sử thi để đối chiếu trong các nguồn đã đọc.

Truyền thuyết trong đời sống hôm nay

Nhiều buôn làng dưới chân núi ở Lạc Dương có các nhóm cồng chiêng biểu diễn cho du khách vào buổi tối, và trong các đêm ấy, người dẫn thường giới thiệu về tình sử đôi uyên ương gắn với sự hình thành ngọn Lang Biang. Báo Nhân Dân mô tả mỗi nhóm khoảng 20–30 người, hơn mười đội cồng chiêng được cấp phép phục vụ du lịch, góp phần bảo tồn văn hóa và tạo thêm thu nhập cho buôn làng^[2]. Núi Lang Biang còn nằm trong Khu dự trữ sinh quyển thế giới Lang Biang, vùng lõi là Vườn quốc gia Bidoup – Núi Bà^[3].

Cách đọc truyền thuyết

Các bản kể khác nhau ở tên nhân vật, bộ tộc và cái kết, nhưng chung ý tưởng: tình yêu bị luật tục ngăn cách, cái chết của đôi trẻ làm các dòng họ hòa giải hoặc cùng tạo nên ngọn núi, con sông. Là truyền thuyết dân gian, bài không coi các chi tiết về tù trưởng, bộ tộc hay thần linh là sử liệu^[1][3].