Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40–43)

Bối cảnh

Đầu Công nguyên, vùng đất Giao Chỉ, Cửu Chân và Nhật Nam nằm dưới quyền cai trị của nhà Đông Hán. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Trưng Trắc và Trưng Nhị là hai chị em sinh đôi, con gái một Lạc tướng ở Mê Linh thuộc dòng dõi Hùng Vương; Trưng Trắc lấy Thi Sách, con trai Lạc tướng huyện Chu Diên^[1]. Sử cũ chép rằng thái thú Tô Định tìm cách giết Thi Sách để triệt thế lực của gia đình này, và đó là điều làm Trưng Trắc quyết tâm khởi nghĩa^[1][2]. Cần lưu ý rằng theo bản dịch Hậu Hán thư mà Wikipedia trích, sách này chỉ chép việc Tô Định dùng pháp luật kiềm chế bà chứ không nói đến việc Thi Sách bị giết; lý do ấy chỉ thấy trong Đại Việt sử ký toàn thư^[4].

Khởi nghĩa năm 40

Các nguồn thống nhất rằng khởi nghĩa nổ ra vào mùa xuân năm Canh Tý (năm 40). Bảo tàng Lịch sử quốc gia ghi hai bà phát động khởi nghĩa vào tháng Hai ở cửa sông Hát, thuộc huyện Phúc Thọ, Hà Nội^[1]; theo một số tài liệu mà Cục Di sản văn hóa dẫn lại, vùng Hát Môn là nơi hai bà hội quân và cũng là nơi hai bà tuẫn tiết khi khởi nghĩa thất bại^[3]. Lời thề trước ba quân gồm bốn ý: rửa sạch nước thù, dựng lại nghiệp xưa họ Hùng, kêu oan ức cho chồng và giữ trọn công lệnh^[1]. Nghĩa quân từ Mê Linh tiến xuống Luy Lâu (Thuận Thành, Bắc Ninh), trị sở của chính quyền Đông Hán; Tô Định bỏ chạy^[1]. Hậu Hán thư chép rằng Trưng Trắc chiếm được 65 thành, được các thủ lĩnh ở Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố hưởng ứng và tự xưng nữ vương^[4]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho biết bà được suy tôn làm vua (Trưng Vương), đóng đô ở Mê Linh, ra lệnh miễn thuế hai năm và bỏ chế độ lao dịch cũ^[1].

Cuộc kháng chiến chống Mã Viện

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, năm 42 vua Quang Vũ nhà Hán sai Mã Viện và Đoàn Chí đem quân sang; hai đạo quân gặp nhau ở Hợp Phố, nơi Đoàn Chí bị bệnh chết, rồi Mã Viện thống suất cả hai đạo và tiến vào Lãng Bạc^[1]. Quân của hai bà thua ở Lãng Bạc, lui về Cẩm Khê và cầm cự gần một năm trước khi tan vỡ^[1]. Hậu Hán thư chép ngắn gọn rằng vào mùa hè tháng Tư năm 43, Mã Viện phá Giao Chỉ và chém Trưng Trắc, Trưng Nhị^[4]; còn các tài liệu Việt Nam cho biết hai bà về Hát Môn rồi gieo mình xuống sông Hát tự tận^[1][3]. Giáo sư Lê Văn Lan ghi hai bà hy sinh vào mùa hè năm Quý Mão (43)^[2]. Sau đó Mã Viện còn mở đường vào Cửu Chân đàn áp tàn dư nghĩa quân vào tháng 11 năm 43^[1].

Những điểm còn bàn

Vị trí chính xác của Mê Linh còn tranh luận: Dư địa chí (1434) chép Mê Linh là Hát Môn, trong khi Đại Việt sử ký toàn thư (1479) chép trị sở Mê Linh thời Đông Hán là Yên Lãng; nhà nghiên cứu Đinh Văn Nhật, bằng phương pháp địa lý học lịch sử, kết luận Mê Linh nằm ở phía nam sông Hồng^[4]. Ngọc phả các làng Hạ Lôi và Hát Môn ghi hai bà sinh ngày mồng Một tháng Tám năm Giáp Tuất (năm 14)^[2]; Wikipedia lưu ý một số chi tiết trong thần phả, chẳng hạn tên mẹ hai bà, có thể do đời sau đặt^[4]. Vì vậy bài này nêu các ý kiến mà không kết luận.

Tưởng niệm

Đền Hát Môn (còn gọi là đền Hai Bà Trưng), thuộc xã Hát Môn, huyện Phúc Thọ, Hà Nội, được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013^[3]. Hội đền tổ chức hằng năm vào ngày 6 tháng 3 âm lịch, với tục làm bánh trôi và lễ rước bánh trôi dâng hai bà^[3]. Nhiều địa phương khác cũng có đền thờ hai bà và các tướng lĩnh^[2]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia đánh giá đây là cuộc khởi nghĩa đầu tiên trong lịch sử Việt Nam do phụ nữ lãnh đạo^[1].