Tích Quang và Nhâm Diên: hai thái thú đầu thời Đông Hán ở Giao Chỉ và Cửu Chân

Bối cảnh: Giao Châu cuối thời Vương Mãng

Toàn thư, theo bản dịch của Mạc Bảo Thần, kể rằng cuối đời Vương Mãng, Mục Giao Châu là Đặng Nhượng cùng các quận đóng cõi giữ mình. Tướng nhà Hán là Sầm Bành vốn quen Nhượng, viết thư nói về uy đức nhà Hán. Nhượng bèn cùng thái thú Giao Chỉ là Tích Quang và thái thú các quận khác sai sứ dâng cống; nhà Hán đều phong chức hầu. Việc xảy ra năm Kỷ Sửu, năm thứ 5 đời Hán Quang Vũ, tức năm 29^[1][3]. Cũng đoạn ấy chép Tích Quang người Hán Trung, đem lễ nghĩa dạy dân Giao Chỉ, và Nhâm Diên, người huyện Uyển, được cho làm thái thú Cửu Chân^[1][3].

Phan Ngọc Huyền, tổng thuật các bài của học giả Trung Quốc, cho rằng có thể tạm tính Nho giáo truyền vào Giao Chỉ không sớm hơn mốc nhà Hán lập chín quận (111 TCN) và không muộn hơn thời Tích Quang, Nhâm Diên, khoảng trước và sau năm 29^[5].

Nhâm Diên ở Cửu Chân

Toàn thư viết rằng người Cửu Chân sống bằng đánh cá, săn bắn và chưa biết cày cấy. Nhâm Diên dạy dân khai ruộng, mỗi năm cấy trồng nên dân đủ ăn. Dân nghèo không có tiền cưới thì ông sai các quan từ chức đầu huyện trở xuống bớt bổng lộc giúp, nhờ vậy cùng lúc có tới hai nghìn người lấy được vợ. Sau bốn năm ông bị triệu về; người Cửu Chân lập đền thờ, ai sinh con cũng đặt tên là Nhâm^[1][3].

Chú thích của bản dịch tiếng Việt dẫn Hậu Hán thư, qua Khâm định Việt sử thông giám cương mục, với chi tiết hơn. Theo đó, năm đầu hiệu Kiến Vũ (25) Nhâm Diên được triệu làm thái thú Cửu Chân; dân vùng này không biết cày cấy, thường phải mua thóc ở Giao Chỉ và hay thiếu ăn. Ông sai đúc đồ làm ruộng và dạy dân khai khẩn. Ông còn thấy dân Lạc Việt không có lễ giá thú, nên quy định nam từ 20 đến 50 tuổi, nữ từ 15 đến 40 tuổi lấy nhau theo tuổi, người nghèo được quan lại góp bổng lộc giúp. Năm ấy mùa màng tốt và nhiều người đặt tên con là Nhâm^[1]. Hai ghi chép cho hai mốc khác nhau: Toàn thư đặt việc ấy sau năm 29, đoạn Hậu Hán thư được dẫn nói ông nhận chức từ năm 25.

Tích Quang ở Giao Chỉ

Về Tích Quang, đoạn năm 29 của Toàn thư chỉ có một câu: ông "đem lễ nghĩa dạy dân"^[1]. Đoạn Hậu Hán thư trong chú thích thêm rằng ông làm thái thú Giao Chỉ từ đời Hán Bình Đế, đến năm đầu hiệu Kiến Vũ được phong Diêm Thủy hầu, và dân Lĩnh Nam theo phong tục Trung Hoa bắt đầu từ hai người này^[1].

Lời sớ năm 231 và chuyện "nhà trường"

Hai thái thú còn xuất hiện ở một đoạn khác của Toàn thư. Năm 231, thái thú Hợp Phố là Tiết Tống dâng sớ lên vua Ngô, nói rằng sau khi nhà Hán đặt chín quận, người có tội từ Trung Quốc được đưa sang ở lẫn với dân bản địa nên dân dần biết chữ nghĩa, lễ giáo; đến khi Tích Quang coi Giao Chỉ, Nhâm Diên coi Cửu Chân thì hai người "dựng ra nhà trường, đem lễ nghĩa mà dạy", và từ đó hơn bốn trăm năm dân có nền nếp. Cũng lời sớ ấy nhấn mạnh đất rộng, núi rừng hiểm trở nên dễ sinh loạn^[2][4].

Người dịch tiếng Anh của Đại học Hawaii ghi chú rằng Toàn thư đã lược bớt vài câu trong Tam quốc chí (Ngô chí). Ở đó, hai thái thú còn được nói là dạy dân cày, bắt đội mũ đi giày, đặt người lo việc hôn nhân và mở trường dạy ý nghĩa kinh điển^[4]. Chi tiết "dựng học hiệu" mà Báo Nhân Dân nêu khớp với lời sớ này, chứ không có trong đoạn năm 29^[6]. Bài báo đặt việc ấy trong chính sách nô dịch tư tưởng của chính quyền đô hộ và nhấn mạnh Nho giáo thời Bắc thuộc chỉ phát triển ở một số trung tâm châu, quận^[6].

Lời nghi ngờ và giới hạn tư liệu

Vua Tự Đức, trong lời phê ở Cương mục, không tin phần ghi chép về Nhâm Diên. Ông cho rằng Triệu Đà là người Trung Hoa có học, trị nước gần trăm năm, nên khó có chuyện đến lúc này dân mới được dạy cày cấy, cưới hỏi, và việc hơn hai nghìn đám cưới cùng lúc là ghi chép "mất thực"^[1]. Người dịch Toàn thư phản bác: Triệu Đà đóng đô ở Phiên Ngu, xa Cửu Chân, đất ấy giao cho một viên điển sứ cai quản nên có thể chưa hề được đưa văn hóa Trung Hoa vào^[1].

Các nguồn đã đọc đều là sử cũ và sách tổng thuật viết về sau, nên thời điểm nhậm chức, số đám cưới hay quy mô trường lớp chưa thể kiểm chứng bằng tư liệu đương thời. Wikipedia tiếng Việt chỉ ghi Nhâm Diên làm thái thú khoảng sau năm 29 và ở Cửu Chân bốn năm^[7].