Khúc Thừa Dụ và họ Khúc mở nền tự chủ

Bối cảnh cuối thời Đường

Cuối thế kỷ IX và đầu thế kỷ X, triều Đường khủng hoảng, nạn cát cứ phát triển và Trung Quốc dần rơi vào cục diện Ngũ đại Thập quốc^[2]. Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, Khúc Thừa Dụ là hào trưởng nổi tiếng khoan hòa, có thế lực ở vùng Hồng Châu, đã nhân cơ hội đó dấy binh^[1]. Nghiên cứu của Trần Thị Thái Hà cho biết trước năm 905, chính quyền đô hộ thi hành các chính sách thuế nặng nề như tô, dung, điệu rồi phép lưỡng thuế, làm đời sống nông dân khốn đốn^[2].

Năm 905: lập chính quyền tự chủ

Năm 905, Khúc Thừa Dụ đem quân đánh chiếm phủ Tống Bình – Đại La (Hà Nội ngày nay) và xưng là Tiết độ sứ^[1]. Ông cho một phái bộ sang thần phục nhà Đường để có thời gian xây dựng chính quyền non trẻ; theo hồ sơ này, năm 906 nhà Đường phải công nhận ông và phong thêm chức Đồng Bình chương sự, tức là thừa nhận một việc đã rồi^[1]. Khúc Thừa Dụ mất ngày 23 tháng 7 năm Đinh Mão (907) và được nhân dân tôn là Khúc Tiên Chúa^[1]. Các nguồn đã đọc đều dùng năm 905 làm mốc mở đầu thời kỳ tự chủ^[2][3].

Khúc Hạo và các cải cách

Con trai là Khúc Hạo kế nghiệp. Ông cũng chỉ nhận danh nghĩa Tiết độ sứ của phương Bắc, giữ quan hệ "độc lập thật sự, thần thuộc trên danh nghĩa" để có hòa bình mà củng cố đất nước^[2]. Sách Khâm định Việt sử thông giám cương mục tóm tắt cải cách của ông là chia đặt các lộ, phủ, châu, xã; bình quân thuế ruộng, tha bỏ lực dịch; lập sổ hộ khẩu, kê rõ họ tên, quê quán và giao cho giáp trưởng trông coi^[2]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia nêu năm cấp hành chính là lộ, phủ, châu, giáp, xã, trong đó giáp và xã là cấp cơ sở lần đầu được đặt ra ở nước ta^[3]. Nhà nghiên cứu Trần Thị Thái Hà nhận xét hai biện pháp hành chính và kinh tế này hỗ trợ nhau: sổ hộ khẩu là cơ sở để tính thuế, còn mức thuế "bình quân" vừa bảo đảm nguồn thu cho nhà nước vừa tôn trọng quyền tự quản của làng xã^[2]. Bà cũng lưu ý tư liệu về Khúc Hạo rất ngắn và tản mát, nên nhiều điểm vẫn chưa rõ^[2].

Khúc Thừa Mỹ và sự kết thúc

Khúc Thừa Mỹ kế vị năm 917 và, theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, nhận chức Tiết độ sứ của nhà Hậu Lương chứ không thần phục Nam Hán; sau đó vua Nam Hán đem quân sang bắt ông^[3]. Các nguồn không thống nhất về năm: bài của bảo tàng và nghiên cứu của Trần Thị Thái Hà dùng năm 923^[2][3]. Theo Wikipedia, Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục chép việc Nam Hán đánh Tĩnh Hải quân vào tháng Bảy âm lịch năm 923, còn Tư trị thông giám và Tân Ngũ đại sử của Trung Quốc ghi năm 930; vì thế có hai cách tính họ Khúc cầm quyền 18 năm (905–923) hoặc 26 năm (905–930)^[4]. Sau đó, năm 931, Dương Đình Nghệ mộ quân chiếm lại thành Đại La và tự xưng Tiết độ sứ^[3].

Di tích và đánh giá

Đền thờ Khúc Thừa Dụ nay thuộc xã Khúc Thừa Dụ, Hải Phòng (trước là xã Kiến Quốc, huyện Ninh Giang, Hải Dương); đền được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia theo Quyết định số 2103/QĐ-BVHTTDL ngày 08/7/2014, và lễ hội tổ chức vào ngày 23 tháng 7 âm lịch, ngày mất của ông^[1]. Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa đánh giá Khúc Thừa Dụ là người mở nền độc lập cho đất nước sau gần nghìn năm Bắc thuộc^[1]. Nghiên cứu của Trần Thị Thái Hà cũng coi họ Khúc là những người mở đầu thời kỳ độc lập tự chủ từ thế kỷ X, đồng thời nhắc rằng việc tìm hiểu giai đoạn này gặp khó khăn vì tư liệu khuyết thiếu^[2].