Phùng Hưng (Bố Cái Đại Vương) và cuộc khởi nghĩa cuối thế kỷ VIII

Dòng họ hào trưởng ở Đường Lâm

Theo các bài đăng trên trang của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Phùng Hưng xuất thân từ dòng hào trưởng lâu đời ở Đường Lâm (nay là xã Đường Lâm, Sơn Tây, Hà Nội), tự là Công Phấn, là cháu bảy đời của Phùng Tói Cái; cha là Phùng Hạp Khanh, người theo thuật lại đã từng tham gia khởi nghĩa của Mai Thúc Loan rồi trở về quê làm ăn^[1][2]. Ba anh em Phùng Hưng, Phùng Hải và Phùng Dĩnh đều khỏe mạnh; Đại Việt sử ký toàn thư, Việt điện u linh và Việt sử tiêu án, theo lời dẫn của bảo tàng, đều chép ông có sức vật trâu, đánh hổ^[2]. Truyền thuyết dân gian kể chi tiết chuyện ông dùng bù nhìn rơm và bùn đất để giết hổ dữ cứu dân làng; đây là chuyện kể dân gian^[1].

Khởi nghĩa chống đô hộ nhà Đường

Bài của bảo tàng mô tả sự vơ vét và sưu thuế nặng nề của quan đô hộ Cao Chính Bình, người được cử làm đô hộ An Nam sau năm 767^[1][2]. Khoảng niên hiệu Đại Lịch (khoảng 766–779), nhân Giao Châu có loạn, anh em Phùng Hưng nổi dậy: Phùng Hưng xưng là Đô Quân, Phùng Hải là Đô Bảo; bài viết ghi rõ là chưa xác định được đích xác năm nào^[1][2]. Tại hội thảo khoa học tổ chức ở Hà Nội năm 2019, một nhà nghiên cứu cho rằng ông khởi nghĩa năm 767, và tiến sĩ Đinh Công Vỹ nhận xét nhà Đường lúc đó suy yếu vì nội chiến An Lộc Sơn – Sử Tư Minh, còn quan đô hộ thì ra sức vơ vét; do thành quách của quân đô hộ kiên cố, theo ông phải mất 24 năm mới giành được thắng lợi^[3]. Bài của bảo tàng nêu tình trạng giằng co kéo dài hơn hai mươi năm^[1].

Vây thành Tống Bình năm 791

Theo bảo tàng, với sự giúp sức của người cùng làng là Đỗ Anh Hàn, tháng 4 năm Tân Mùi (791) nghĩa quân chia năm đạo vây thành Tống Bình (Hà Nội ngày nay); Cao Chính Bình đem quân ra đánh không thắng, lo lắng phát bệnh rồi chết, Phùng Hưng vào phủ đô hộ lo việc chính sự^[1][2]. Sau khi ông mất, nhân dân suy tôn là Bố Cái Đại Vương^[1]. Về nghĩa của danh hiệu, Đại Việt sử ký toàn thư giải thích là cách con cái tôn xưng cha mẹ (bố, cái), còn bài của bảo tàng, dựa vào Việt giám thông khảo tổng luận và Khâm định Việt sử thông giám cương mục, lại cho rằng "Bố" có thể là "vua" và "Cái" là "lớn", tức "Vua Lớn" do dân suy tôn^[1].

Năm sinh, năm mất và thời gian tồn tại: các nguồn khác nhau

Nhiều chi tiết về cuộc đời ông chưa thống nhất. Về năm mất, Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử thông giám cương mục ghi năm 791 (các sử gia ngày nay đặt vào khoảng tháng 5), còn dã sử ghi ngày 13 tháng 8 năm Nhâm Ngọ, tức năm 802, và năm sinh 760^[1][2]. Tại hội thảo năm 2019, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Sơn dẫn các ý kiến cho rằng ông sinh năm 761 rồi mất năm 791 hoặc 802, nhưng nếu khởi nghĩa năm 767 thì khi đó ông mới sáu tuổi; ông cho rằng ông sinh khoảng năm 732–739 là hợp lý hơn^[3]. Thời gian tồn tại của chính quyền họ Phùng cũng được tính khác nhau: Báo Nhân Dân ghi bảy năm, cho đến khi con ông quy phục nhà Đường^[3]; bài của bảo tàng nói con là Phùng An nối nghiệp được hai năm, và nền tự chủ tồn tại khoảng chín năm^[1]. Bài này vì vậy không đưa ra con số kết luận.

Di tích và ký ức

Theo bài của bảo tàng, lăng Phùng Hưng ở Hà Nội, và đền thờ ở nhiều nơi như Đường Lâm, đình Quảng Bá, đình Triều Khúc; Đường Lâm còn được gọi là "đất hai vua" vì sau này có thêm Ngô Quyền^[1]. Tại hội thảo năm 2019, tiến sĩ Phùng Thảo thống kê Hà Nội có 15 di tích liên quan trực tiếp đến Phùng Hưng và hàng chục di tích thờ các tướng của ông^[3]. Hà Nội Mới cho biết các triều đại sau đã ban hàng trăm sắc phong tôn ông là Thượng đẳng thần, như 17 sắc phong ở đình Thổ Khối (Gia Lâm) và 14 sắc phong ở đền Lộc Điền (Thái Bình cũ), và hội thảo có 25 tham luận^[4].