Chùa Kiến Sơ (Phù Đổng, Hà Nội) và thiền sư Vô Ngôn Thông năm 820

Vị trí và tên chùa

Chùa Kiến Sơ nằm ở xã Phù Đổng, Gia Lâm, Hà Nội, bên tả ngạn sông Đuống (tên cổ là Nậm Luống), cạnh đền Phù Đổng và nay thuộc quần thể di tích quốc gia đặc biệt đền Phù Đổng^[1][4][5]. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, hậu thế không còn nhớ tên ban đầu của chùa; tên Kiến Sơ được hiểu là "nơi ban đầu gặp gỡ", chỉ cuộc gặp đầu tiên giữa thiền sư Vô Ngôn Thông và thiền sư Cảm Thành^[1].

Dựng chùa và thiền sư Cảm Thành

Theo Thiền uyển tập anh mà các bài báo dẫn lại, một phú hào họ Nguyễn ở hương Phù Đổng kính mộ đức hạnh của sư Lập Đức, hiến nhà đất để dựng chùa và mời sư về trụ trì. Ban đầu sư từ chối, nhưng đêm ấy sư chiêm bao thấy thần nhân bảo rằng nếu làm theo chí nguyện nhà họ Nguyễn thì vài năm sau sẽ gặp vận lớn, nên sư nhận lời; về sau pháp danh của sư đổi thành Cảm Thành^[4][5]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia gọi đây là truyền thuyết về sự khởi đầu của chùa^[1], còn Báo Giác Ngộ viết rằng chùa do Cảm Thành khởi dựng vào đầu thế kỷ IX^[4].

Vô Ngôn Thông đến Kiến Sơ năm 820

Thiền uyển tập anh chép rằng tháng Chín năm Canh Tý, niên hiệu Nguyên Hòa thứ 15 nhà Đường (820), sư Vô Ngôn Thông đến chùa Kiến Sơ. Ngoài hai bữa cơm cháo, cả ngày sư chỉ ngồi quay mặt vào tường, không nói một lời; nhiều năm liền không ai biết sư, chỉ có Cảm Thành hết lòng hầu hạ và học hỏi^[2][4]. Bài của Mai Thị Huyền cho biết sư họ Trịnh, quê Quảng Châu, xuất gia ở chùa Song Lâm, xứ Vũ Châu, vì ít nói mà người đời gọi là Vô Ngôn Thông^[3]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia kể rằng sau nhiều năm, sư nói với Cảm Thành về dòng thiền Nam tông mà sư được Bách Trượng Hoài Hải truyền tâm pháp, với thuyết đốn ngộ và quan niệm "tâm tức Phật"^[1]. Ngày 12 tháng Giêng năm Bảo Lịch thứ 2 (826), sư gọi Cảm Thành, đọc bài kệ của tổ Nam Nhạc Hoài Nhượng ("Nhất thiết chư pháp, giai tòng tâm sinh…") rồi chắp tay thị tịch^[4]. Từ đó có thiền phái Vô Ngôn Thông, còn gọi là phái Quan Bích vì lối ngồi nhìn vách, hoặc dòng thiền Kiến Sơ vì truyền pháp từ chùa này^[1].

Dòng thiền qua các đời

Giác Ngộ cho biết Cảm Thành mất năm Canh Thìn (860) và trao y bát cho Đa Bảo^[4]. Theo thống kê trong bài của Mai Thị Huyền, dòng thiền này có 38 nhà sư trong các thế kỷ VIII–XII, phát triển đến đời thứ 15, phần lớn là người Việt; các đời 8, 9, 10 và 14, 15 mạnh nhất ở Thăng Long và phía bắc^[3]. Tác giả cho rằng dòng này xuất hiện sau dòng Tì-ni-đa-lưu-chi, và nêu các thiền sư như Khuông Việt thời Tiền Lê, Thông Biện, Mãn Giác, Minh Không thời Lý tham gia việc triều đình^[3]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho rằng thiền phái ảnh hưởng đến các vua Đinh, Lê, Lý, Trần^[1]. Số đời truyền thừa không thống nhất: Tạp chí Nghiên cứu Phật học năm 2017 ghi 17 đời, kéo dài đến đầu thế kỷ XIII^[2], còn bài năm 2021 ghi 15 đời.

Truyền thuyết về Lý Công Uẩn

Chùa gắn với nhiều truyền thuyết về vua Lý Thái Tổ. Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, thuở nhỏ Lý Công Uẩn theo học ở chùa; thiền sư Đa Bảo thấy cốt tướng khác thường và nói cậu sẽ làm vua. Khi lên ngôi, nhà vua về thăm chùa, phong cho một cây cổ thụ hiệu Xung thiên Thần vương, sai đắp tượng và hạ chỉ trùng tu chùa^[1]. Báo Hà Nội Mới kể thêm rằng ông từng ẩn náu ở chùa tránh sự truy lùng của nhà Tiền Lê, các sư giữ nguyên tắc "vô ngôn" nên không tiết lộ, và ông mộng thấy Thánh Gióng cùng bài sấm về vận nhà Lý^[5]. Những chi tiết này được kể theo lối "tương truyền", không phải sử liệu đối chiếu được.

Kiến trúc, tượng và xếp hạng

Chùa có cổng tam quan năm gian chồng diêm hai tầng, ao sen, rồi nhà thiêu hương, thượng điện và hậu Tổ theo kiểu "nội công ngoại quốc"^[2][4]. Chùa còn khánh đá ngang 2,3 m, cao 0,6 m, dày 0,17 m, niên đại gần 400 năm, và bảy lớp tượng Phật, trong đó bộ Tam thế bằng đất thó sơn son thếp vàng thuộc thế kỷ XVII^[2][4]. Giác Ngộ còn mô tả tòa động Cửu Long bằng đất thó hơn 200 năm tuổi, dài 8 m, cao 3 m^[4]. Ba pho tượng được nhấn mạnh là tượng Vô Ngôn Thông, Lý Thái Tổ và thân mẫu nhà vua^[1][4]. Chùa được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1975^[4][5]; xã Phù Đổng đã xây dựng đề án bảo tồn, phát huy giá trị di sản giai đoạn 2026–2030^[5].

Những điểm chưa thống nhất

Ngoài số đời truyền thừa và năm dựng chùa như trên, còn vài chi tiết lệch giữa các nguồn. Bài Hà Nội Mới ghi năm Canh Thìn cho sự kiện năm 826, trong khi Canh Thìn là năm 860, năm Cảm Thành mất; bài này theo mốc 826 của Giác Ngộ và Bảo tàng Lịch sử quốc gia^[1][4][5]. Địa danh cũng khác nhau giữa cách viết cũ (hương Phù Đổng, huyện Tiên Du, Bắc Ninh) và hiện nay (Gia Lâm, Hà Nội)^[1][5].