Văn bia Phố Hiến (Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương, Hưng Yên)

Hồ sơ "Văn bia Phố Hiến"

Lúc 15 giờ 20 ngày 5/11/2026 (giờ Việt Nam), tại kỳ họp lần thứ 11 ở Jakarta, Ủy ban Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương của UNESCO (MOWCAP) thông qua việc ghi danh hồ sơ "Văn bia Phố Hiến" của tỉnh Hưng Yên vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương^[1]. Hồ sơ gồm 41 văn bia chữ Hán và chữ Nôm, niên đại từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX, hiện nằm tại các di tích thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến^[1][2]. Theo phóng viên TTXVN, 41 bia này được chọn từ khoảng 300 văn bia phát hiện ở Phố Hiến và vùng lân cận^[3]. MOWCAP đánh giá hồ sơ đáp ứng các tiêu chí về tính xác thực, toàn vẹn, độc bản và ý nghĩa tầm khu vực, kèm kế hoạch bảo quản, quản lý và tiếp cận khả thi^[1][2].

Đây là danh mục khu vực. Cùng với hồ sơ ma nhai núi Non Nước (Ninh Bình), Việt Nam có 13 di sản tư liệu được UNESCO công nhận, gồm 4 thế giới và 9 khu vực^[1].

Nội dung được hồ sơ nhấn mạnh

Phố Hiến hình thành từ thế kỷ XVI, cực thịnh vào thế kỷ XVII và là đầu mối giao thương của Đông Nam Á và Đông Á. Thương nhân Hoa, Nhật đến đây, rồi từ nửa cuối thế kỷ XVII có thêm người Hà Lan, Bồ Đào Nha, Anh^[1][2]. Theo bài trên Báo Văn hóa, hệ thống văn bia phản ánh tương đối toàn diện quá trình hình thành, phát triển và hưng thịnh của thương cảng này, cùng sự giao lưu, tiếp biến văn hóa và sự giao thoa tôn giáo, tín ngưỡng giữa cư dân Việt và người nước ngoài. Chín tấm bia ở Văn Miếu Xích Đằng thể hiện truyền thống hiếu học của người Hưng Yên, và một số bia ghi sự chủ động đóng góp của nữ giới trong đời sống tinh thần, tín ngưỡng^[2].

Văn bia và cộng đồng người Hoa

Các bài báo không công bố danh sách 41 bia. Phần này vì thế dựa vào nghiên cứu của giáo sư Đinh Khắc Thuân (Viện Nghiên cứu Hán Nôm) về văn bia chữ Hán của người Hoa ở miền Bắc, nên các bia nêu dưới đây chưa chắc trùng với 41 bia trong hồ sơ^[4].

Tác giả cho biết Phố Hiến là tên gọi thương điếm Hiến Nam thuộc lỵ sở trấn Sơn Nam thời Lê Trịnh, còn được gọi là Vạn Lai Triều, nghĩa là bến đậu để vào kinh kỳ. Các văn bia liên quan đến người Hoa tập trung ở Đông Đô Quảng Hội (2 bia), đền Mẫu (2 bia), đền Thiên Hậu (5 bia; đền dựng năm 1640 nhờ 14 dòng họ người Hoa ở Quảng Đông, Quảng Tây và Phúc Kiến quyên góp, thờ bà Lâm Tức Mặc) và nhà thờ họ Ôn (1 bia). Ngoài ra, chùa Cổ Tùng (2 bia), chùa Chuông (3 bia) và chùa Xích Đằng (3 bia) có bia do người bản địa dựng, với sự tham gia của người Hoa định cư ở đây^[4].

Một bia đáng chú ý là bia đền Thái bảo họ Lê khắc năm Bảo Thái thứ 4 (1723), do Trần Đế Đào soạn. Ông này là tàu trưởng tàu Hải Nam, người huyện Tấn Giang, phủ Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến, cư trú ở Vạn Lai Triều^[4]. Dù người soạn là người Hoa, bia vẫn ghi niên hiệu vua Lê^[4].

Các bia công đức cuối thế kỷ XVII đầu thế kỷ XVIII, khắc năm 1702 và 1711 ở chùa Kim Chung, năm 1709 ở chùa Thiên Ứng, năm 1711 ở chùa Hưng Khánh và năm 1723 ở miếu Thái bảo họ Lê, có tên nhiều người mang họ Hoa. Theo thống kê của Đinh Khắc Thuân, họ Quách có 19 người, họ Lâm 18, họ Thái 18, họ Trần 10, họ Hứa 9, họ Hồng 8^[4]. Ông nhận định người Hoa ở Phố Hiến sớm hòa nhập với cộng đồng bản địa, vì nhiều người họ Lâm, Thái, Tăng, Tô, Hồng được ghi quê quán là làng xã Việt Nam^[4]. Khi thương điếm Phố Hiến chấm dứt vào cuối thế kỷ XVIII, đa số thương nhân Hoa chuyển lên Thăng Long – Hà Nội^[4].

Bảo quản và kế hoạch của địa phương

Ông Phạm Văn Nghiêm, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hưng Yên, nói với TTXVN rằng tỉnh sẽ tiếp tục số hóa toàn bộ hệ thống văn bia, xây dựng chương trình bảo quản, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học và quảng bá, đồng thời định hướng chương trình phục hồi, phát triển Phố Hiến xưa^[3].

Những điểm các nguồn chưa thống nhất

Phần mở đầu một bài Vietnam+ ghi niên đại chung của hai hồ sơ là thế kỷ XIV đến XX, trong khi phần thân bài và các bài khác ghi Văn bia Phố Hiến là thế kỷ XVII đến XX^[1]. Bài này dùng mốc thế kỷ XVII đến XX cho Văn bia Phố Hiến vì khớp với thân bài và các thông cáo khác^[1][2]. Danh sách các nước có thương nhân ở Phố Hiến cũng khác nhau: thông cáo nêu người Hoa, Nhật, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Anh^[1], còn GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, nhắc thêm Tây Ban Nha, Pháp và nhiều nước Đông Nam Á^[3]. Số liệu của Đinh Khắc Thuân chỉ nói về bia liên quan đến người Hoa, không thay cho danh mục chính thức của hồ sơ.