Phố cổ Hội An (Di sản văn hóa thế giới, Đà Nẵng)

Khái quát

Theo UNESCO, tên chính thức của tài sản là "Hoi An Ancient Town", ghi danh năm 1999 theo hai tiêu chí văn hóa (ii) và (v), diện tích 30 ha. UNESCO đánh giá đây là ví dụ được bảo tồn đặc biệt tốt về một thương cảng Đông Nam Á từ thế kỷ XV đến thế kỷ XIX; các công trình và bố cục đường phố phản ánh sự kết hợp của ảnh hưởng bản địa và nước ngoài^[1]. Nghiên cứu của Nguyễn Cường cho biết khu phố cổ được Bộ Văn hóa công nhận di tích quốc gia năm 1985, được UNESCO vinh danh ngày 4/12/1999 và được Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2009^[2].

Từ cửa biển Chăm đến cảng thị Đàng Trong

Báo Văn hóa (2024), trong bài đi thăm phố cổ cùng một cán bộ của Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Hội An, viết rằng Cửa Đại, nơi sông Thu Bồn gặp biển, từng được nhắc đến trong minh văn Chăm từ cuối thế kỷ IV với tên Đại Chiêm hải khẩu. Người Việt bắt đầu xuất hiện ở vùng này từ thế kỷ XV; sang thế kỷ XVI, thương cảng cũ của người Chăm đón thêm thương nhân Bồ Đào Nha, Nhật và Hoa đến định cư, buôn bán^[3]. Võ Văn Hoàng viết rằng cuối thế kỷ XVI chúa Nguyễn lập quyền lực ở Đàng Trong với chính sách thúc đẩy kinh tế, và Hội An trở thành cảng nằm trên con đường thương mại quốc tế sôi động, thu hút thuyền buôn Trung Quốc, Nhật Bản, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Hà Lan và nhiều nước khác^[4].

Phố Nhật và phố Hoa

Năm 1618, giáo sĩ Cristophoro Borri đến Hội An và ghi lại rằng nơi này như có hai thành phố, một của người Tàu và một của người Nhật, mỗi phố có khu vực, người cai quản và tập quán riêng. Các nhà nghiên cứu được Võ Văn Hoàng dẫn lại coi chùa Cầu (cầu Nhật Bản) là cột mốc phân chia địa giới hai khu phố^[4]. Từ khi Nhật Bản thực hiện chính sách "bế quan tỏa cảng" năm 1635, người Nhật ở Hội An mất liên lạc với chính quốc và giảm dần; một báo cáo năm 1642 ghi còn khoảng 40–50 người Nhật, còn một thương nhân Anh năm 1695 thấy chỉ còn 4–5 gia đình Nhật so với khoảng 100 nóc nhà người Trung Quốc. Bài viết cũng nêu rằng nhóm thương gia Nhật cuối cùng rời Hội An về nước năm 1766^[4].

Nguyễn Văn Thịnh cho biết người Hoa nhân đó chiếm các khu cư trú và dần nắm thị trường mà người Nhật từng giữ^[5]. Theo Nguyễn Cường, cộng đồng Hoa kiều để lại nhiều hội quán, bắt đầu từ Hội quán Dương Thương (Ngũ bang), sau đó từng bang lập hội quán riêng: Phúc Kiến, Quảng Đông, Hải Nam và Triều Châu. Các hội quán nằm trên các trục đường Trần Phú và Nguyễn Duy Hiệu, có mặt bằng khép kín, mái nhiều tầng uốn cong và nhiều chi tiết trang trí^[2].

Bồi lấp sông và mất vai trò cảng

Theo Báo Văn hóa, bến sông ở phố chợ ngày nay từng là nơi cập bến của tàu nước ngoài trọng tải hàng trăm, hàng nghìn tấn; khi dòng chảy thay đổi, bến bị bồi cạn, Hội An mất vai trò cảng thị quốc tế^[3]. Võ Văn Hoàng, dẫn nghiên cứu địa mạo và các tài liệu khác, ghi rằng Hội An nằm trên nền đất bồi hạ lưu sông Thu Bồn; trước thế kỷ XIX phố chỉ chạy dọc đường Trần Phú, năm 1841 đất bồi cho phép mở thêm một con đường phía nam, đến năm 1886 thêm một đường nữa^[4]. Cùng bài báo, tên gọi phương Tây của Hội An là Faifo; Alexandre de Rhodes ghi là "Haifo" trên bản đồ năm 1651^[3].

Bảo tồn sau năm 1999

Theo Báo Văn hóa (2019), từ năm 1999 đến thời điểm đó Hội An đã tu bổ 459 di tích với tổng vốn 182,573 tỷ đồng, gồm vốn tỉnh và trung ương, ngân sách thành phố, tài trợ nước ngoài và xã hội hóa. Tính đến năm 2018, thành phố có 1.408 di tích được kiểm kê phân loại, riêng khu phố cổ có 1.130 di tích. Lượng khách tăng từ gần 100.000 lượt năm 1999 lên khoảng 2,3 triệu lượt mỗi năm^[6]. Cũng bài này nêu các thách thức: áp lực dân số, mật độ dân cư, việc đổi chủ nhà cổ nhanh khó kiểm soát và ảnh hưởng của đô thị hóa, biến đổi khí hậu và du lịch lên tính toàn vẹn của di sản^[6]. Các đại biểu đề nghị phát huy vai trò cộng đồng, số hóa cơ sở dữ liệu di sản^[6].