Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế (Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương)

Khái quát

Thơ văn trên kiến trúc cung đình Huế là hệ thống văn bản chữ Hán dưới dạng thơ, câu đối và đại tự, được chạm, khảm hoặc tráng men, chủ yếu trên các liên ba, đố bản và cổ diềm của những công trình triều Nguyễn (1802–1945) ở Huế. Theo Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế lúc đó, đây là di sản tư liệu phản ánh tư tưởng các vua Nguyễn về lịch sử, độc lập dân tộc, văn hóa, quan niệm trị quốc, dân sinh, đồng thời là một loại hình trang trí độc đáo chỉ có ở cố đô Huế^[2].

Hồ sơ trên trang của Ủy ban Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương (MOWCAP) viết rằng bộ này gồm 2.679 ô thơ văn và ô tranh đặt trong 13 công trình ở Kinh thành Huế, xây từ 1802 đến 1945; các bài thơ được chọn từ sáng tác của các hoàng đế đương thời lúc mỗi công trình được dựng^[1].

Cách trình bày

Báo Pháp Luật Việt Nam năm 2016 cho biết các bài thơ văn thường được bố trí theo lối “nhất thi nhất họa” hoặc “nhất tự nhất họa”: mỗi ô thơ hay đại tự đi kèm một ô tranh. Theo MOWCAP, ô tranh mang tính trang trí chứ không minh họa cho bài thơ bên cạnh^[1][2]. Thơ phổ biến là thể ngũ ngôn, thất ngôn; câu đối đa dạng về số chữ; đại tự phần lớn là những mỹ tự mang ý nghĩa tốt đẹp. Thư pháp có đủ bốn lối chân, thảo, triện, lệ; tranh đi kèm thường là bát bảo, tứ thời, phong cảnh và cổ đồ^[2]. Hai bài thơ trên điện Long An được xếp theo hình bát quái, mỗi bài 56 chữ nhưng có thể đọc thành 64 bài thơ khác nhau^[2].

Chất liệu rất đa dạng: gỗ chạm, sơn son thếp vàng, cẩn xà cừ, đá, đồng, pháp lam, khảm sành sứ^[2]. MOWCAP cho biết phần lớn thơ văn được chạm hoặc khảm trên pháp lam, bê tông và gỗ lim, đặt trên các khung ván dọc, ngang^[1].

Nội dung

Theo MOWCAP, các bài thơ phản ánh nhiều biến đổi của Việt Nam trong thời kỳ sáng tác, với các chủ đề như độc lập, chủ quyền, giáo huấn Nho giáo, các hoàng đế nhà Nguyễn, quan hệ quốc tế, công đức tổ tiên, thời tiết, mùa màng và vẻ đẹp đất nước. Thế Miếu có nhiều nhất với 685 bài, còn Ngọ Môn ít nhất với 8 bài^[1]. Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế nhận định ở khu vực từ Ngọ Môn đến điện Thái Hòa, trung tâm của hoàng cung, thơ văn đi theo mạch ca ngợi đất nước văn hiến, non sông gấm vóc^[2].

Con số chưa thống nhất

Các nguồn nêu số lượng khác nhau tùy theo cách đếm. Năm 2015, giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho biết còn 2.967 ô thơ văn chạm khắc, sơn thếp, cẩn xà cừ trên gỗ, 146 ô viết tráng men pháp lam và 78 ô hộc, câu đối, bài văn đắp ngõa sành sứ, tất cả là hiện vật gốc^[3]. Báo Văn hóa ghi hơn 2.000 ô thơ văn cùng hơn 2.000 ô họa, và một ấn phẩm của Trung tâm giới thiệu gần 1.500 bài thơ^[4]. Báo Pháp Luật Việt Nam nhắc đến gần 3.000 họa tiết trang trí^[2]. MOWCAP nêu 2.679 ô. Các số liệu này không loại trừ nhau vì đơn vị đếm (ô, bài, họa tiết) khác nhau, nhưng bài không quy về một con số chung.

Ghi danh và đánh giá giá trị

Ủy ban MOWCAP thông qua hồ sơ tại hội nghị ở Huế, ghi danh lúc 17 giờ 15 phút ngày 19/5/2016, và theo báo Pháp Luật Việt Nam đây là di sản thứ năm của Huế được công nhận trong hơn 20 năm^[2]. Trang MOWCAP ghi năm đăng ký là 2016^[1].

Trước đó, tại hội thảo ngày 9/5/2015, giáo sư Lưu Trần Tiêu nhận định ông chưa thấy hình thức lưu trữ tư liệu tương tự ở nơi khác; tiến sĩ Nguyễn Tuấn Cường, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nêu bảy đặc trưng gồm tính nguyên bản, độc bản, độc đáo về chất liệu và loại hình văn tự, tính bác nhã, tính tư liệu, tính nghệ thuật và đa dạng thể loại, đồng thời cảnh báo nguy cơ mai một, hư hại^[3]. Giám đốc Trung tâm cho biết dù một phần lớn đã bị chiến tranh, thiên nhiên và con người tàn phá, vẫn còn nhiều ô thơ văn gốc tồn tại gần như suốt lịch sử triều Nguyễn^[3].

Bảo tồn hiện nay

Báo Văn hóa cho biết Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế xây dựng kế hoạch bảo quản thơ văn trên liên ba, đố bản, bờ nóc, khảo sát hiện trạng thơ văn chạm, khảm, tráng men, nghiên cứu phục hồi kỹ thuật pháp lam và chạm khảm truyền thống để khôi phục những chữ đã mất, tổ chức hội thảo với các nhà nghiên cứu Hán Nôm và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số. Ấn phẩm “Thơ văn trên kiến trúc Cung đình Huế” dày gần 700 trang, giới thiệu thơ văn ở Ngọ Môn, điện Thái Hòa, Triệu Miếu, Hưng Miếu, Thế Miếu, các lăng và điện Long An^[4].