Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế ở núi Bân (1788) và các đợt khai quật đàn tế (2022–2023)

Bối cảnh và nghi lễ năm 1788

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, cuối năm 1788 Nguyễn Huệ chọn khu vực núi Bân, phía nam kinh thành Phú Xuân, để tế trời đất và đăng quang hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung; ngày lên ngôi là 25 tháng 11 năm Mậu Thân (âm lịch)^[4]. Tuổi Trẻ ghi ngày 22/12/1788, tác giả cho rằng ông đọc Chiếu lên ngôi, quay mặt về phía bắc và ra lệnh xuất quân^[5]. Bối cảnh là việc quân Thanh đánh chiếm Thăng Long, theo SGGP^[3]. Cuộc hành quân đại phá quân Thanh đầu năm 1789 đã có bài riêng trong chuyên mục này.

Trang Khám Phá Di Sản kể nhận được tin ngày 24 tháng 11 thì ngày 25 đã làm lễ; bài dẫn Ngụy Tây truyện trong Đại Nam chính biên liệt truyện chép rằng Nguyễn Huệ xây đàn ở phía nam núi Ngự Bình và chọn ngày 25 tháng 11 tự lập làm hoàng đế. Vì thời gian chỉ một ngày đêm, bài cho rằng không có công trình xây mới mà người ta bạt núi, xẻ đường để lập đàn^[6]. Đây là cách dẫn lại sử liệu qua một trang tổng hợp, chưa đối chiếu với bản gốc. Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thừa Thiên Huế, ông Phan Thanh Hải, từng dẫn “sử liệu” cho rằng đàn tế tập trung khoảng 6 vạn người cùng voi, ngựa, nhưng không nêu tên tác phẩm^[1].

Ngọn núi và khu tưởng niệm

Núi Bân, còn gọi là núi Ba Tầng, nằm cạnh núi Ngự Bình, nay thuộc phường An Tây, thành phố Huế; một bài ghi núi cao 41 m^[6]. Di tích được xếp hạng cấp quốc gia năm 1988^[3][4]. Năm 2008 địa phương đầu tư tôn tạo và xây khu tưởng niệm có tượng đài Quang Trung^[2]; phía sau tượng đài có phù điêu khắc các đoạn của Chiếu lên ngôi và bài Dụ tướng sĩ^[5]. Năm 2021, lễ dâng hương do Ủy ban nhân dân thành phố Huế tổ chức ngày 28/12 tại khu tượng đài; do dịch COVID-19, phần hoạt cảnh tái hiện bị lược bỏ^[4].

Khai quật năm 2022

Từ tháng 6/2022, Bảo tàng Lịch sử quốc gia phối hợp với Sở Văn hóa và Thể thao Thừa Thiên Huế khai quật di tích^[3]. Sau hơn một tháng, đoàn mở chín hố (H1–H9) ở bốn phía đàn tế hiện nay, tổng diện tích hơn 100 m²; báo cáo sơ bộ được trình bày ngày 29/7/2022^[1]. Đoàn tìm thấy bờ kè bằng đá sa phiến và gạch bìa đỏ, mặt sườn (ta-luy) rộng khoảng 9 m chạy quanh đàn, mặt nền tầng 1, cùng 268 mảnh gạch có niên đại chủ yếu thế kỷ XVIII. Ở phía nam và phía đông, dấu tích bị biến dạng do mồ mả dân cư và đợt nạo vét tu bổ năm 2008^[1].

Nhận định sơ bộ khi ấy là đàn có chân đế vuông, phía trên có ba tầng đất dạng nón cụt tạo ra bằng cách san xẻ triền núi theo các đường đồng mức; đoàn đề nghị khai quật mở rộng để xác định chân đế có thật sự vuông hay không^[1]. Theo SGGP, ông Nguyễn Ngọc Chất của Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho rằng núi Bân chính là nơi Nguyễn Huệ lập đàn tế cáo trời đất để lên ngôi, loại gạch cho thấy đàn được xây gấp, và bố cục đế vuông cùng ba tầng tròn có nét tương đồng với đàn Viên Khâu ở Bắc Kinh^[3].

Giai đoạn hai năm 2023 và điều chỉnh nhận định

Đợt khai quật giai đoạn hai năm 2023 có diện tích hơn 219 m², gồm bảy hố ở nhiều hướng và hai hố cắt qua trung tâm tầng 3. Đoàn tìm thêm đoạn móng bờ kè, bậc cấp, đường ta-luy và dấu vết chân đế; gạch được giám định thuộc khung thế kỷ XVIII, có kích thước và màu tương đồng gạch ở các đền, phủ thời chúa Nguyễn và công trình đầu thời Nguyễn ở Huế^[2]. Hội nghị báo cáo sơ bộ chiều 16/6/2023 kết luận núi được xẻ thành ba tầng hình nón cụt, chân đế hình bát giác với mỗi cạnh dài khoảng 32–33 m, và điều chỉnh nhận định năm 2022 về chân đế hình vuông^[2]. Ông Chất nhấn mạnh đế đàn bát giác là điểm độc đáo, theo ông chưa từng gặp ở các đàn tế giao trên thế giới; các chuyên gia đề nghị chuẩn bị hồ sơ công nhận di tích quốc gia đặc biệt^[2].

Điểm cần lưu ý

Các kết quả khảo cổ đều là báo cáo sơ bộ được thuật lại qua báo chí và trang của cơ quan nhà nước; bài chưa đọc báo cáo khoa học đầy đủ. Khảo cổ xác nhận một đàn tế thế kỷ XVIII trên núi Bân, còn việc gắn đàn này với lễ lên ngôi ngày 25 tháng 11 năm Mậu Thân dựa đồng thời vào sử liệu và nhận định của các chuyên gia, vì thế chữ “góp phần xác nhận” trong các bài báo cáo cần được đọc đúng nghĩa. Chiều cao núi và số người dự lễ cũng chỉ là những con số ước, lấy từ từng bài riêng lẻ.