Lăng Minh Mạng (Hiếu Lăng, Huế)

Vị trí và tên gọi

Lăng Minh Mạng, tên chữ là Hiếu Lăng, nằm ở vùng núi Cẩm Kê, cách trung tâm thành phố Huế khoảng 12 km về phía tây nam, gần ngã ba Bằng Lãng, nơi hai nhánh Tả Trạch và Hữu Trạch hợp thành sông Hương^[1][3]. Theo Trần Đức Anh Sơn, nhà vua cho đổi tên núi Cẩm Kê thành Hiếu Sơn và gọi tên lăng là Hiếu Lăng^[1]; tài liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, dựa trên Mộc bản triều Nguyễn, cũng ghi việc đặt tên Hiếu sơn vào năm Canh Tý (1840)^[2]. Đơn vị hành chính được ghi khác nhau tùy thời điểm viết: bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc năm 2022 ghi làng An Bằng, xã Hương Thọ, huyện Hương Trà^[3]; nay khu lăng thuộc thành phố Huế.

Chọn đất và khởi công

Theo Trần Đức Anh Sơn, sau bảy năm làm vua, Minh Mạng cho người đi tìm đất dựng sơn lăng. Quan địa lý Lê Văn Đức chọn được thế đất ở núi Cẩm Kê, nhưng phải khoảng 14 năm cân nhắc, đến năm 1840 nhà vua mới quyết định xây lăng tại đây. Họa đồ do các quan Bùi Công Huyên, Trương Đăng Quế và Giám thành vệ dâng lên, được vua đích thân xem xét và phê chuẩn^[1]. Bài của Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV nói thêm rằng Trương Đăng Quế và Bùi Công Huyên được cử đi khảo sát địa thế núi này, vua khen bản đồ kỹ lưỡng và có ban thưởng^[2].

Thời điểm khởi công được các nguồn ghi không giống nhau. Trần Đức Anh Sơn ghi tháng 4 năm 1840, khi các quan Lê Đăng Danh, Nguyễn Trung Mậu và Lý Văn Phức điều khiển lính, thợ đào hồ, đắp La thành^[1]. Võ Ngọc Hùng và Lê Vĩnh An ghi tháng 8 năm Canh Tý^[3]. Mộc bản triều Nguyễn thì chép việc xây thành bao quanh núi Hiếu sơn vào mùa thu, tháng 9, giao cho một quản vệ, bốn suất đội và 200 biền binh làm theo chỉ dẫn của Khâm thiên giám và Giám thành, hai đổng lý đại thần Trương Đăng Quế và Hà Duy Phiên thay nhau kiểm đốc^[2]. Cũng theo Trần Đức Anh Sơn, tháng 8 năm 1840 vua lên xem, không vừa ý việc đào hồ Trừng Minh nên giáng chức các quan trông coi và cho dừng công việc^[1].

Thiệu Trị tiếp tục công trình (1841–1843)

Theo bài của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, công việc vừa tiếp tục thì Minh Mạng lâm bệnh và đột ngột qua đời vào tháng 1 năm 1841^[1]; Mộc bản ghi vua mất ở điện Quang Minh vào tháng 12 (ngày Hợi) nhưng không nêu năm^[2]. Vua Thiệu Trị lên nối ngôi và đến tháng 2 năm 1841 sai các đại thần Tạ Quang Cự, Hà Duy Phiên, Nguyễn Tri Phương chỉ huy gần 10.000 lính, thợ thi công tiếp theo họa đồ của vua cha. Thi hài Minh Mạng được đưa vào Bửu Thành ngày 20 tháng 8 năm 1841, còn toàn bộ công trình hoàn tất vào đầu năm 1843^[1]. Mộc bản ghi việc hạ huyệt vào tháng 7 năm Tân Sửu (1841) và nhắc đến phần Bảo thành, đường hầm ba cửa được làm tiếp sau đó^[2].

Về nhân lực, báo Tiền Phong (2012) ghi giai đoạn đầu Minh Mạng huy động 3.000 người san nền, xây La thành; sau khi vua mất, Thiệu Trị cho gần 10.000 lính, thợ làm tiếp. Bài này vừa nêu con số 13.000 thợ, lính ở phần dẫn, vừa đặt tựa đề là "hơn 10.000 nhân công", và cho rằng thời gian thi công khoảng ba năm, từ đầu năm 1841 đến đầu năm 1843, sau 14 năm chuẩn bị^[4].

Bố cục và biểu tượng

Theo Trần Đức Anh Sơn, khu lăng nằm trong vòng La thành dài 1.750 m; các công trình bố trí đăng đối dọc đường Thần đạo dài khoảng 700 m, tính từ Đại Hồng Môn đến chân La thành sau mộ vua, và chia thành ba trục song song^[1]. Đại Hồng Môn cao hơn 9 m, rộng 12 m, có ba lối đi và 24 lá mái; cổng chỉ mở một lần để đưa quan tài nhà vua vào, về sau người ra vào đi qua Tả Hồng Môn và Hữu Hồng Môn^[1]. Tiếp đến là Bái Đình, sân 45 x 45 m lát gạch Bát Tràng, hai bên có hàng tượng quan văn, quan võ, voi, ngựa bằng đá; rồi Bi Đình với tấm bia "Thánh đức thần công" khắc bài văn của vua Thiệu Trị về công đức vua cha^[1].

Khu tẩm điện mở đầu bằng Hiển Đức Môn; điện Sùng Ân ở giữa thờ bài vị nhà vua và bà Tá Thiên Nhân Hoàng hậu^[1]. Qua Hoằng Trạch Môn, ba cầu Tả Phù, Trung Đạo, Hữu Bật bắc qua hồ Trừng Minh dẫn tới Minh Lâu, tòa nhà vuông hai tầng, tám mái trên đồi Tam Tài Sơn; phía sau là hồ Tân Nguyệt hình trăng non ôm lấy Bửu Thành hình tròn, nơi yên nghỉ của nhà vua^[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi thêm Bửu Thành có tường gạch cao 3,5 m, chu vi 273 m, bên dưới là huyền cung xây ngầm^[5].

Võ Ngọc Hùng và Lê Vĩnh An phân tích tổng mặt bằng theo hai trục: trục Dũng Đạo (đông - tây) là trục quy hoạch, trục Hoa Biểu trụ (bắc - nam) là trục tâm linh. Các tác giả nêu ba nguyên tắc là đối xứng trục, tịnh tiến theo lưới đo bằng trượng và triển khai từ một đơn vị diện tích cơ sở; Bửu Thành tròn tượng trưng cho Trời, điện Sùng Ân và Minh Lâu vuông tượng trưng cho Đất^[3]. Về thế đất, ngã ba Bằng Lãng được xem là minh đường trước lăng, núi Phú Sơn là tiền án^[3]. Một nét đáng chú ý khác là thơ khắc trên kiến trúc: gần 600 ô chữ trên Bi Đình, Hiển Đức Môn, điện Sùng Ân và Minh Lâu, được Trần Đức Anh Sơn coi như một tuyển tập thơ ca đầu thế kỷ XIX^[1]. Nhiều công trình phụ như Tuần Lộc Hiên, Linh Phượng Các, Truy Tư Trai, Hư Hoài Tạ nay không còn^[1].

Sau khi hoàn thành

Theo Mộc bản triều Nguyễn, năm Giáp Thìn (1844) Tạ Quang Cự và Hà Duy Phiên được giao tu bổ Hiếu lăng; năm Mậu Ngọ (1858), thời Tự Đức, nhà riêng được dựng ngoài khu đất cấm cho phi tần, cung nữ tự nguyện ở lại thờ phụng, mỗi năm tế hai lần. Bài này cũng chép chuyện mưa lớn làm hư hại công trình, khiến một số quan lại, binh lính trông coi bị phạt hoặc cách chức, nhưng không ghi năm^[2].

Những điểm các nguồn ghi khác nhau

Ngoài ngày khởi công và số nhân lực nêu trên, các nguồn còn lệch nhau ở vài chỗ. Về diện tích, Wikipedia tiếng Việt ghi lăng rộng 18 ha, vùng cấm địa quanh lăng 475 ha^[5], trong khi Tạp chí Kiến trúc ghi tổng diện tích mặt bằng 23,6 ha^[3]. Về người xây lăng, phần mở đầu Wikipedia nêu Thiệu Trị cho xây dựng^[5], còn bài của Trung tâm Bảo tồn và Mộc bản mô tả Minh Mạng quyết định, khởi công và chọn tên, Thiệu Trị hoàn tất^[1][2]. Báo Tiền Phong ghi khởi công "tháng 4-1980", nhiều khả năng là lỗi đánh máy của năm 1840^[4]. Số đồi và đảo quanh Minh Lâu trong bài Tạp chí Kiến trúc cũng không nhất quán giữa các đoạn^[3].