Quốc hiệu Đại Nam (1838)

Dụ của vua Minh Mạng năm 1838

Theo Đại Nam thực lục, như trang Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước dẫn lại, tháng 3 năm Minh Mạng thứ 19 (1838), vua định quốc hiệu là Đại Nam. Lời dụ nói triều đình nay có cả phương Nam, bờ cõi ngày càng rộng, người trong cõi đều vào bản đồ, nên "trước gọi là Việt Nam, nay gọi là Đại Nam, càng tỏ nghĩa lớn, mà chữ Việt cũng vẫn ở trong đó". Vua còn trích Kinh Thi rằng nước nhà Chu tuy cũ nhưng mệnh vận đổi mới, để cho tên hợp với thực tế^[1]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia cũng đăng lại đoạn dụ này, lấy từ mộc bản Đại Nam thực lục chính biên đệ nhị kỷ, quyển 190^[2].

Theo dụ, từ nay quốc hiệu phải gọi là nước Đại Nam; có thể gọi liền là "Đại Việt Nam", nhưng không được dùng hai chữ "Đại Việt" nữa^[1][2]. Bối cảnh được nhắc là công cuộc mở mang bờ cõi thời Minh Mạng, như việc giành lại Trấn Ninh, lập các phủ ở đó và đổi đất Chân Lạp thành Trấn Tây thành^[1]. Một bài của Công an Nhân dân ghi nhận khác với năm 1804, lần này vua Minh Mạng đổi tên nước mà không cần thông qua nhà Thanh^[4].

Ngày tháng và việc thi hành

Các nguồn ghi ngày không hoàn toàn trùng nhau. Trang của Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước về các quốc hiệu ghi dụ ban ngày Giáp Tuất, tháng 3 năm Minh Mạng thứ 19^[3]. Bản tấu của Khâm Thiên giám, đề ngày 23 tháng 3 năm ấy, lại nói đã khâm phụng thượng dụ từ ngày mồng 2 tháng 3^[1]. Bài này không tìm được bảng quy đổi chính thức trong các nguồn đã đọc nên không nêu ngày dương lịch.

Về việc thi hành, dụ cho biết lịch Hiệp kỷ năm đó đã ban hành thì không phải sửa, song nên in lại nhãn lịch để các quan trong kinh và tỉnh biết hiệu mới, còn từ năm Minh Mạng thứ 20 (1839) thì bắt đầu ghi chữ Đại Nam khi ban lịch^[1]. Số nhãn lịch cần in lệch nhau giữa hai nguồn: Đại Nam thực lục viết 3.000 tờ, còn bản tấu Khâm Thiên giám trích Châu bản nói khoảng 1.000 trang^[1]. Bài không rõ con số nào về sau được thực hiện. Ngày 27 tháng 3 năm ấy, tổng đốc Long Tường gửi truyền thị cho tri phủ Hoằng An, nêu rằng khi khắc chuông, bia ký hay viết văn từ đều phải dùng "Đại Nam quốc" hoặc "Đại Việt Nam quốc", không được gọi là "Đại Việt"^[1].

Quốc hiệu và cách gọi thông dụng

Bảo tàng Lịch sử quốc gia lưu ý rằng trong lịch sử, quốc hiệu và tên gọi thông dụng của đất nước nhiều khi không trùng nhau. Chiếu nhường ngôi của Lý Chiêu Hoàng năm 1226 mở đầu bằng cụm "nước Nam Việt ta", dù quốc hiệu khi ấy là Đại Việt; nhà Hồ đặt quốc hiệu Đại Ngu nhưng phần lớn dân vẫn gọi Đại Việt^[2]. Cũng bài ấy nhận xét rằng sau năm 1838, tên Việt Nam được dùng ít hơn, rồi từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX lại được các nhà sử học và chí sĩ dùng trở lại, như Việt Nam vong quốc sử của Phan Bội Châu (1905)^[2]. Vì vậy mốc 1838 là mốc chính thức của quốc hiệu, chưa nói hết cách người đương thời gọi tên nước.

Đại Nam trong hơn một thế kỷ

Quốc hiệu mới được thể hiện ngay trên các ấn tỉ. Theo Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, tháng 3 năm Minh Mạng thứ 20 (1839) triều đình khắc ấn Đại Nam thiên tử chi tỉ; năm 1844 vua Thiệu Trị cho chế ấn Đại Nam hoàng đế chi tỉ, dùng khi tuần thú hay ban sắc thư cho nước ngoài; và đến năm 1846–1847 có thêm ấn Đại Nam thụ thiên vĩnh mệnh truyền quốc tỉ^[1]. Nhiều bộ sử và bản đồ thời Nguyễn cũng mang tên Đại Nam^[1].

Năm 1877, Cơ mật viện dưới triều Tự Đức tâu xin đổi quốc hiệu thành Đại Hóa, với lý do chữ Đại Nam chưa làm rõ gốc tích còn chữ Hóa hàm cả Thanh Hóa, nơi phát tích điềm lành, và Thuận Hóa, nơi mở cơ nghiệp. Vua Tự Đức châu phê chờ các nơi phúc trình, và việc này không thấy được nhắc lại, nên tên Đại Hóa chưa từng được dùng^[3][5].

Theo các nguồn, quốc hiệu Đại Nam tồn tại 107 năm, từ 1838 đến 1945. Tháng 3/1945, vua Bảo Đại tuyên bố lập "Việt Nam đế quốc" và quay lại dùng quốc hiệu cũ thời Gia Long^[1][2][3].