Thành Hoàng Đế (Gia Lai): kinh đô của Nguyễn Nhạc trên nền thành Đồ Bàn

Vị trí và tên gọi

Thành Hoàng Đế nằm trên địa phận xã Nhơn Hậu và thị trấn Đập Đá của thị xã An Nhơn, thuộc tỉnh Bình Định cũ, nay là phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai^[1]; báo Dân Việt ghi vị trí cách thành phố Quy Nhơn khoảng 20 km về phía tây bắc^[2]. Theo Phan Ngọc Huyền (Tạp chí Khoa học xã hội Thành phố Hồ Chí Minh, 2025), tòa thành từng mang nhiều tên: Vijaya, Xà Bàn, Đồ Bàn, Chà Bàn, thành Lồi, thành Quy Nhơn và thành Hoàng Đế. Tên gọi trước thế kỷ XVIII dễ bị nhầm với các thành khác, nhất là tên Phật Thệ vốn dùng cho ít nhất ba thành khác nhau; còn tên Hoàng Đế chỉ xuất hiện dưới thời Tây Sơn^[1].

Lớp thành Đồ Bàn của Chăm Pa

Thành nằm trên nền kinh đô Đồ Bàn của vương triều Vijaya. Các nghiên cứu được Phan Ngọc Huyền dẫn đưa ra những mốc khởi dựng khác nhau: Nguyễn Văn Hiển (1969) cho rằng vua Chăm Ngô Nhật Hoan (Indravarman IV) cho xây vào cuối thế kỷ X, đầu thế kỷ XI; Ngô Văn Doanh cho rằng thành có thể được xây sau năm 1074; Đỗ Trường Giang cùng cộng sự cho rằng thành có thể được dựng rồi phát triển thành trung tâm chính trị, tôn giáo mới của Vijaya sau khi vua Jaya Harivarman lên ngôi, vào nửa sau thế kỷ XII^[1]. Bản thân Phan Ngọc Huyền, dựa vào các tượng thú đá phong cách Tháp Mắm phát hiện năm 1992 trong thành (niên đại cuối thế kỷ XI, đầu thế kỷ XII), cho rằng thành có thể được xây vào khoảng thời gian đó^[1].

Cũng theo Ngô Văn Doanh, đây là một đô thành thiêng theo mô hình Ấn Độ giáo: tháp Cánh Tiên dựng trên đồi giữa thành, khu dinh thự vua và quý tộc ở phía tây tháp, và không thấy dấu tích khu buôn bán^[1]. Năm 1471, vua Lê Thánh Tông hạ thành Chà Bàn, bắt vua Chăm Trà Toàn; từ đó thành mất vai trò kinh đô và bị bỏ hoang^[1].

Nguyễn Nhạc và kinh đô Tây Sơn

Thế kỷ XVIII, thủ lĩnh Tây Sơn là Nguyễn Nhạc chọn Đồ Bàn làm đại bản doanh. Theo Phan Ngọc Huyền, năm 1776 ông cho xây dựng, mở rộng thành làm sở chỉ huy nghĩa quân; năm 1778, khi Nguyễn Nhạc lên ngôi hoàng đế, niên hiệu Thái Đức, thành được gọi là thành Hoàng Đế và trở thành kinh đô đầu tiên của vương triều Tây Sơn^[1]. Báo Dân Việt ghi năm 1775 cho việc xây thành sau khi Tây Sơn chiếm thành Quy Nhơn, và năm 1778 cho việc xưng đế^[2]. Báo Nhân Dân (2005) cho biết Nguyễn Nhạc giữ lại vị trí, một phần vật liệu, nền móng cũ và các tượng đá Chăm như voi đá, ngựa đá, đồng thời mở rộng thành nhiều so với quy mô trước^[3].

Đồ Bàn thành ký, được Phan Ngọc Huyền trích, mô tả tường thành được đắp cao, xây bằng đá ong, cao 1 trượng 4 thước, dày 2 trượng, thêm cửa Tân Khai nên thành có năm cửa; phía tây có đê chống lụt, phía tây nam có đàn Nam Giao; bên trong là thành con với điện Bát Giác, điện Chánh Tẩm, lầu Bát Giác, hai nhà thờ tổ tiên của vợ chồng Nguyễn Nhạc và cung Quyển Bồng^[1]. Dẫn nhận xét của Vũ Minh Giang, bài này cho biết trong các công trình quân Tây Sơn xây hoặc tu tạo như thành Phú Xuân, Phượng Hoàng Trung đô và các thành lũy ở Bình Định, thành Hoàng Đế có quy mô lớn nhất^[1].

Ba vòng thành và những số đo khác nhau

Theo báo Dân Việt và báo Nhân Dân, thành có ba vòng: thành ngoại, thành nội (Hoàng thành) và Tử Cấm Thành^[2][3]. Dân Việt ghi thành ngoại có chu vi khoảng 7.400 m, các đoạn tường còn lại cao 3 - 6 m; thành nội chu vi 1.600 m, kích thước 430 x 370 m, hầu như bị phá hủy, cửa chính phía nam (cửa Tiền) có hai tượng voi đá; Tử Cấm Thành chu vi 600 m, kích thước 174 x 126 m, cổng chính là Nam Lâu, bên trong có ba tượng sư tử đá thế kỷ XII, hai hồ bán nguyệt, lầu Bát Giác và lăng Võ Tánh, Ngô Tùng Châu^[2].

Phan Ngọc Huyền dẫn khảo sát của H. Parmentier (1909): thành ngoại dài 7.330 m, hình gần chữ nhật, các cạnh bắc, nam, đông, tây lần lượt dài 2.038 m, 2.118 m, 1.564 m và 1.610 m, có năm cửa còn dấu tích. Khảo sát của Nishimura Masanari (2013) tính khu vực chính rộng 3,67 km², cộng các khu mở rộng là 4,68 km², và coi đây là thành lớn thứ hai ở Việt Nam, sau Hoàng thành Thăng Long^[1]. Thư tịch cổ lại ghi chu vi rất khác nhau: Đại Nam nhất thống chí chép 30 dặm, Đồ Bàn thành ký chép 15 dặm, Nguyễn Thị Tây Sơn ký chép 10 dặm; khi quy đổi, hai con số đầu tương ứng khoảng 15 km và 7,5 km^[1].

Sau Tây Sơn

Theo Phan Ngọc Huyền, sau khi Nguyễn Nhạc mất (1793) thành đổi tên là Quy Nhơn; năm 1799 tướng Võ Tánh của Nguyễn Ánh chiếm thành và thành được đổi tên là thành Bình Định. Hai tướng Tây Sơn là Trần Quang Diệu và Võ Văn Dũng vây thành suốt hai năm; Ngô Tùng Châu uống thuốc độc, Võ Tánh lên lầu Bát Giác tự thiêu, và thành trở về tay Tây Sơn năm 1801^[1]. Khi nhà Tây Sơn sụp đổ, triều Nguyễn dỡ đá ong của thành để xây thành Bình Định ở nơi khác, xây lăng Võ Tánh trên nền điện Bát Giác và sửa lầu Bát Giác thành đền Song Trung (sau gọi là đền Chiêu Trung)^[1]. Dân Việt ghi lăng Võ Tánh được dựng năm 1805 và lỵ sở tỉnh dời về làng Kim Châu năm 1815^[2].

Khảo cổ và bảo tồn

Di tích được xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1982^[2][3][4]. Theo báo Nhân Dân, năm 2004 và 2005 Sở Văn hóa - Thông tin Bình Định phối hợp Viện Khảo cổ học khai quật quy mô nhỏ, mang tính thăm dò, thu được hàng nghìn hiện vật, một thủy hồ hình lưỡi liềm và dấu móng nhà thờ tổ Nguyễn Nhạc; đợt 2005 thấy thêm thủy hồ thứ hai, gợi ra trục đối xứng của kiến trúc trung tâm, còn nền điện Bát Giác thì ý kiến chưa thống nhất^[3].

Báo Văn hóa (2/2022) cho biết tỉnh Bình Định phê duyệt quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2.000 vào tháng 6/2021 với quy mô 480,5 ha, trong đó khu đất có di tích gốc rộng 85,6 ha; các việc ưu tiên gồm cắm mốc, khởi công đền thờ Hoàng đế Thái Đức - Nguyễn Nhạc, nghiên cứu thiết kế đàn Nam Giao và lập phương án di dời hộ dân sống trong khu thành nội^[4]. Ngày 17/1/2026, Trường Đại học Quy Nhơn tổ chức hội thảo thuộc một đề tài khoa học cấp quốc gia về giá trị di sản này. Theo tường thuật của tạp chí Thương hiệu và Công luận, các nhà khoa học nêu ba nhóm giá trị là lịch sử, kiến trúc, văn hóa; PGS-TS Đỗ Bang cho rằng sự thất bại của Thái Đức và tuổi thọ ngắn của thành là bài học về việc chuyển một phong trào của dân chúng thành chế độ phong kiến quá sớm^[5]. Phan Ngọc Huyền cũng nhận xét nguồn thư tịch về thành khá ít, còn nhiều điểm chưa rõ dù di tích đã được khai quật nhiều đợt^[1].