Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An

Khái quát

Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm – Hội An nằm ở miền Trung Việt Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, trước đây thuộc tỉnh Quảng Nam. Theo UNESCO, khu này có hai vùng lõi: di sản văn hóa thế giới phố cổ Hội An và quần đảo Cù Lao Chàm; quần đảo nổi tiếng về san hô, nhuyễn thể, giáp xác và rong biển, còn Hội An là thương cảng cổ chứng kiến sự giao hòa văn hóa Việt – châu Âu^[1]. Báo Văn hóa cho biết ngày 26/5/2009, tại đảo Jeju (Hàn Quốc), Ủy ban điều phối quốc tế của Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB) chính thức công nhận khu này là khu dự trữ sinh quyển thế giới^[3]. UNESCO ghi mốc đề cử năm 2009 và rà soát định kỳ năm 2021^[1].

Quy mô và dân cư

Theo UNESCO, khu có tổng diện tích 33.475 ha, trong đó 6.341 ha là đất liền và 26.777 ha là vùng biển, với 95.227 cư dân^[1]. Trang thông tin quốc gia về bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học của Bộ chủ quản lại ghi tổng diện tích 33.146 ha và 83.792 người, nên con số có khác biệt giữa các nguồn^[2]. Cù Lao Chàm gồm tám đảo, cách phố cổ Hội An khoảng 18 km ngoài khơi; đảo chính có khoảng 2.400 dân, cùng khoảng 1.500 ha rừng nhiệt đới và 6.700 ha vùng nước thuộc khu bảo tồn biển, theo báo Vietnam News^[2][4].

Đa dạng sinh học

Bản ghi UNESCO nêu 947 loài sinh vật quanh các hòn đảo, trong đó có 178 loài cá, 122 loài rong biển, 134 loài san hô, 144 loài nhuyễn thể và 25 loài giáp xác. Các loài tiêu biểu gồm cá mú san hô, cá vẹt đầu u và cá bàng chài Napoleon (loài nguy cấp)^[1]. Ở phía đông khu đô thị Hội An còn có những lớp trầm tích ven biển – đầm lầy khoảng 2.000 năm tuổi, đặc biệt ở Cẩm Châu, phản ánh việc biển lùi đi và các đầm lầy dần được bồi lấp^[1]. Trên núi của đảo có hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới với nhiều loài ghi trong sách đỏ^[2].

Mối liên hệ giữa đảo và phố cổ

Về kinh tế, UNESCO ghi nhận nghề cá là hoạt động chủ đạo và du lịch được xem là lĩnh vực có tiềm năng mạnh. Hội An ở thế kỷ XVI–XVII là nơi gặp gỡ của nhiều nhóm di cư và thương nhân nước ngoài, nhất là người Nhật và người Hoa, với các khu phố riêng và quy chế riêng^[1]. Cách gộp hai vùng lõi thể hiện ý tưởng gắn bảo tồn thiên nhiên với di sản văn hóa; theo trang thông tin quốc gia, hiệu quả của mối liên hệ này là phát triển nhiều loại hình du lịch và nâng cao đời sống người dân^[2].

Cộng đồng cùng quản lý bảo tồn

Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm ra đời năm 2005, trước khi có danh hiệu sinh quyển. Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Hội An được Báo Văn hóa trích dẫn, đảo từng thiếu thốn đủ bề, rừng và biển bị khai thác thiếu kiểm soát; sau 15 năm, đảo thoát nghèo, đứng đầu tỉnh về thu nhập và môi trường^[3]. Người dân từ chỗ bắt rùa, thu trứng rùa, khai thác san hô làm cảnh đã chuyển sang bảo vệ chúng, và cua đá được quản lý khai thác có kiểm soát^[3].

Báo Vietnam News (2024) mô tả hai mô hình cụ thể. Ở nhóm cua đá, từ năm 2006 ban quản lý khu bảo tồn biển cùng chính quyền Hội An bắt đầu quản lý; mỗi người được bắt khoảng 50 con mỗi tháng, mai rộng ít nhất 7 cm, chỉ trong khoảng từ tháng Giêng đến hết tháng Bảy âm lịch. Ở khu phân vùng đồng quản lý tại thôn Bãi Hương, người dân được giao hơn 19 ha mặt nước để quản lý, kiểm soát khai thác và làm dịch vụ; họ còn giúp lập vườn ươm và phục hồi hơn 4.000 m² rạn san hô cứng^[4]. Bài báo cho rằng đây là mô hình đầu tiên trong cả nước mà cộng đồng quản lý, khai thác và phát triển sinh kế song song với mục tiêu của khu bảo tồn biển^[4].

Thách thức

Báo Văn hóa cho biết Cù Lao Chàm là nơi đầu tiên trong cả nước, và trong gần 600 khu dự trữ sinh quyển trên thế giới, thực hiện thành công mô hình “nói không với túi nylon”^[3]. Tuy vậy, theo Phó trưởng ban quản lý khu sinh quyển được Vietnam News dẫn lại, sức ép từ phát triển kinh tế – xã hội, du lịch tăng nhanh, thời tiết cực đoan và biến đổi khí hậu đang làm tăng nguy cơ đối với nhiều sinh cảnh và hệ sinh thái, nên cần giải pháp bảo tồn tài nguyên cả trong và ngoài khu bảo vệ^[4].