Nguyễn Trãi (1380–1442)

Xuất thân

Nguyễn Trãi, hiệu Ức Trai (1380–1442), là con của Nguyễn Phi Khanh và bà Trần Thị Thái, con gái quan Đại tư đồ Trần Nguyên Đán^[1][2]. Nơi sinh được các nguồn ghi khác nhau: VietnamPlus và Đài Tiếng nói Việt Nam ghi ông sinh tại kinh thành Thăng Long^[2][4], Bảo tàng Lịch sử quốc gia nói quê gốc ở làng Chi Ngại, nay thuộc Chí Linh^[1], còn Báo Nhân Dân ghi quê ở Chi Ngại rồi dời về Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội)^[3]. Năm 1400 ông đỗ Thái học sinh và làm quan dưới triều Hồ; VietnamPlus ghi năm sau ông nhận chức Ngự sử đài chánh trưởng^[1][2].

Trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn

Từ năm 1407 nước ta bị nhà Minh đô hộ. Theo VietnamPlus, ông đến Lam Sơn tụ nghĩa, dâng Bình Ngô sách giúp Bình Định vương Lê Lợi và trở thành "linh hồn" của cuộc kháng chiến^[2]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia mô tả ông là mưu sĩ, đồng thời soạn các văn thư ngoại giao; tập Quân trung từ mệnh tập gồm những văn thư ông viết thay Lê Thái Tổ gửi tướng nhà Minh từ năm 1423 đến 1427^[1]. Sau khi kháng chiến thắng lợi, ông viết Bình Ngô đại cáo, được VietnamPlus gọi là bản tuyên ngôn về nền độc lập và vị thế dân tộc^[2]. Báo Nhân Dân ghi nhận ông tiếp tục giúp vua Lê Thái Tổ thiết lập triều chính, xây dựng lại đất nước sau chiến tranh, khi độc lập được giành lại vào đầu năm 1428^[3].

Trước tác

Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, ông để lại nhiều tác phẩm bằng chữ Hán và chữ Nôm, nhưng phần lớn thất lạc trong vụ án Lệ Chi Viên; những gì còn lại chủ yếu do Dương Bá Cung sưu tập trong Ức Trai thi tập, khắc in năm 1868 đời Nguyễn^[1]. Các tác phẩm được nhắc tới gồm Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo, Chí Linh sơn phú, Dư địa chí (bộ sách địa lý cổ nhất còn lại của Việt Nam theo bài này), Ức Trai thi tập chữ Hán và Quốc âm thi tập chữ Nôm gồm 254 bài, được coi là tập thơ Nôm xưa nhất còn lại^[1]. Số bài của Ức Trai thi tập được ghi khác nhau: 105 bài theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia, 110 bài theo Báo Nhân Dân^[1][3]. Bảo tàng cũng lưu ý tác giả của Lam Sơn thực lục chưa rõ ràng, nhiều người cho là Nguyễn Trãi nhưng điều đó mới chỉ là phỏng đoán^[1].

Vụ án Lệ Chi Viên và việc giải oan

Năm 1442, dưới triều Lê Thái Tông, Nguyễn Trãi bị khép tội và cả họ bị xử tru di ba họ trong vụ án Lệ Chi Viên^[1][3]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho biết năm 1464 vua Lê Thánh Tông xuống chiếu giải oan cho ông^[1]; Báo Nhân Dân ghi "hơn 20 năm sau" ông mới được minh oan^[3]. Các nguồn đã đọc không mô tả diễn biến vụ án nên bài không trình bày thêm chi tiết.

Tôn vinh

Năm 1980, nhân kỷ niệm 600 năm ngày sinh, UNESCO ghi nhận Nguyễn Trãi là Danh nhân văn hóa thế giới^[1][2][3][4]. Đền thờ ông ở khu di tích Côn Sơn (Chí Linh) và ở Nhị Khê (Hà Nội), nơi hằng năm có lễ tưởng niệm; năm 2022 lễ tưởng niệm 580 năm ngày mất được tổ chức tại đền thờ Côn Sơn^[1][4]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia còn lưu một bức chân dung ông vẽ trên lụa, do hậu duệ đời thứ 17 của ông tặng bảo tàng năm 1959; bảo tàng cho là tranh vẽ trên lụa cổ nhất ở Việt Nam hiện nay^[1].