Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ (thế kỷ XVI)

Tác giả, ít được biết đến

Truyền kỳ mạn lục (傳奇漫錄, “ghi chép tản mạn những chuyện lạ”) là tập truyện truyền kỳ bằng chữ Hán của Nguyễn Dữ, nhà nho sống vào cuối thời Lê sơ và đầu thời Mạc, tức khoảng đầu thế kỷ XVI^[3][6]. Các bài nghiên cứu ghi quê ông ở làng Gia Phúc, Hồng Châu, nay thuộc xã Đoàn Tùng, Thanh Miện (Hải Dương cũ)^[1][3]; Wikipedia tiếng Việt thì ghi làng Đỗ Tùng, huyện Trường Tân, nay thuộc xã Nguyễn Lương Bằng, Hải Phòng^[7]. Đó có thể là cùng một vùng nhưng tên làng được gọi khác nhau.

Ông là con trai cả của tiến sĩ, thượng thư Nguyễn Tường Phiêu. Sau khi đỗ hương tiến và thi hội “trúng trường”, ông làm tri huyện Thanh Toàn (có sách ghi Thanh Tuyền, nay thuộc Bình Xuyên, Vĩnh Phúc) khoảng một năm rồi từ quan, lấy lý do về chăm mẹ già, và theo các bài trên từ đó không bước chân đến nơi thị thành^[1][3]. Năm sinh, năm mất của ông không rõ^[7]. Wikipedia kể ông ở ẩn trong núi rừng xứ Thanh và nói truyền thống coi ông là học trò Nguyễn Bỉnh Khiêm, bạn học Phùng Khắc Khoan, nhưng giới nghiên cứu hiện nay bác mối quan hệ này vì thiếu chứng cứ^[7]. Tên ông cũng chưa thống nhất: bản in năm 1763 ghi “Nguyễn Dư”, còn “Nguyễn Dữ” là cách đọc đã thành quen^[7]. Tác phẩm duy nhất ông để lại được biết đến là Truyền kỳ mạn lục^[3].

Cấu trúc tập truyện

Tập sách có 20 truyện, chia thành 4 quyển, viết bằng văn xuôi chữ Hán xen thơ, ca, từ và biền văn^[3][6]. Trừ truyện số 19 (Kim Hoa thi thoại ký), 19 truyện còn lại đều có lời bình của tác giả đặt ở cuối, mỗi lời dài khoảng 100 đến 150 chữ^[2]. Ai là người viết các lời bình vẫn được bàn: theo Lê Văn Tấn, Bùi Duy Tân cho rằng một phần là của Nguyễn Dữ và một phần do người cùng quan điểm viết thêm, còn Trần Thị Băng Thanh nghiêng về việc cả 19 lời bình đều của ông; chính Lê Văn Tấn tạm theo cách hiểu thứ hai^[2]. Ông cũng lưu ý rằng sách giáo khoa lớp 9 và 10 dùng bản dịch của Ngô Văn Triện nhưng cắt bỏ phần lời bình, dù bản dịch giữ nguyên các lời đó^[2].

Đề tài

Hầu hết các truyện lấy bối cảnh thời Lý, Trần, Hồ hoặc Lê sơ, từ Nghệ An trở ra Bắc^[6]. Những truyện được nhắc nhiều gồm Chuyện người con gái Nam Xương, Chuyện Từ Thức lấy vợ tiên, Chuyện cây gạo (Mộc miên thụ), Nghiệp oan của Đào Thị và Chuyện chức phán sự đền Tản Viên^[1][4][6]. Theo Phạm Phi Na, hai mươi truyện cho thấy hoàn cảnh xã hội đương thời: có truyện phản ánh chế độ chính trị đen tối và đả kích vua quan bạo ngược, có truyện nói đến quyền sống của con người như tình yêu đôi lứa và hạnh phúc gia đình, có truyện đề cao khí tiết của nho sĩ chọn ở ẩn^[4]. Phạm Phi Na còn xếp các nhân vật nữ vào ba nhóm: người yêu hoặc người vợ là người trần, người yêu hoặc người vợ vốn là yêu tinh hay hồn ma, và người phụ nữ khi chết thành ma báo oán^[4].

Lê Văn Tấn và Kim Ki Hyun thống kê 7 trong 20 truyện có nhân vật đạo sĩ và 3 truyện có nhân vật dật sĩ (Từ Thức lấy vợ tiên, người tiều phu ở núi Na và bữa tiệc đêm ở Đà Giang)^[1]. Theo hai tác giả, hình ảnh Từ Thức, một quan bỏ bê sổ sách, từ quan, lên tiên rồi vẫn ngóng về cõi trần, mang bóng dáng chính Nguyễn Dữ; đây là một cách đọc, chứ không phải điều tác giả nói trực tiếp^[1].

So sánh với Tiễn đăng tân thoại

Tiễn đăng tân thoại của Cù Hựu thời Minh cũng gồm 4 quyển, 20 truyện, nên thường được đặt cạnh Truyền kỳ mạn lục^[3]. Wikipedia tiếng Việt tóm tắt các ý kiến: Lê Quý Đôn và Phan Huy Chú cho rằng tập truyện bắt chước Tiễn đăng; Trần Văn Giáp xem Tiễn đăng tân thoại là nguồn có thể; B. Riftin nói Nguyễn Dữ phỏng theo Cù Hựu; Nguyễn Đăng Na phản bác, cho rằng những điểm giống có thể do tính đồng loại hình; Trần Thị Băng Thanh coi đây vẫn là sáng tạo riêng^[6]. Vũ Khâm Lân khen tác phẩm là “thiên cổ kỳ bút”^[3][6]. Các nghiên cứu gần đây còn so sánh tập này với Vũ nguyệt vật ngữ của Ueda Akinari (Nhật Bản, 1768) về hình tượng người phụ nữ và nghệ thuật tự sự^[4][5].

Thời điểm ra đời và văn bản

Các nguồn không thống nhất về năm viết. Nguyễn Thị Thu Giang ước đoán sách hoàn thành vào khoảng giữa hai thập kỷ 20 và 30 của thế kỷ XVI; Phạm Phi Na chỉ ghi “có lẽ ra đời vào thế kỷ XVI”^[4][5]. Wikipedia dẫn Nguyễn Phạm Hùng cho rằng sách viết trước năm 1527, B. Riftin cho rằng sau năm 1527, và nhắc một lời tựa đề năm 1547. Trang về tác phẩm gán lời tựa ấy cho “ông Liêm” và đánh dấu “cần dẫn nguồn”, còn trang về tác giả gán cho Hà Thiện Hán, nên mốc 1547 chưa chắc^[6][7]. Wikipedia cũng nhắc một bản in năm 1763^[7]. Bản dịch quốc ngữ của Trúc Khê (Ngô Văn Triện) năm 1943 được Wikipedia coi là đặc sắc nhất^[6].