Hội Tao Đàn thời Lê Thánh Tông và Quỳnh uyển cửu ca

Cách hiểu phổ biến

Theo cách hiểu quen thuộc, mà nhà nghiên cứu Trần Trọng Dương tóm lại từ Từ điển Văn học (2006), Hội Tao Đàn là một hội nhà văn cung đình do vua Lê Thánh Tông lập năm 1495 cùng 28 triều thần, nên còn gọi là Tao Đàn nhị thập bát tú. Trong cách hiểu ấy, nhà vua giữ chức Tao Đàn Nguyên súy, Thân Nhân Trung và Đỗ Nhuận là Phó nguyên súy, Lương Thế Vinh là Sái phu^[3]. Một bài của An Chi trên Nhân Dân Cuối tuần cũng viết rằng nhà vua lập hội và tự làm nguyên súy, hội vừa sáng tác vừa nghiên cứu phê bình, và các trước tác của hội được chép trong bộ Thiên Nam dư hạ tập^[4].

Quỳnh uyển cửu ca và bối cảnh ra đời

Theo Nguyễn Quang Hà (Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long), hoạt động của hội diễn ra trong Cấm thành Thăng Long. Hai năm Quý Sửu (1493) và Giáp Dần (1494) được mùa, nhà vua cho đặt các bài ca vịnh để ghi điềm lành, thành tập Quỳnh uyển cửu ca gồm chín bài với các đầu đề Phong niên, Quân đạo, Thần tiết, Minh lương, Anh hiền, Kỳ khí, Thư thảo, Văn nhân, Mai hoa. Nội dung ca ngợi cảnh thịnh trị, nói về đạo làm vua, tiết tháo của bề tôi và cách dùng người; theo Đại Việt sử ký toàn thư mà bài dẫn, tập thơ hoàn thành vào tháng 11 năm Ất Mão (1495)^[1]. Mai Xuân Hải và Bùi Duy Dân (Tạp chí Hán Nôm, 1997) lưu ý rằng cụm "Nhị thập bát tú" đã xuất hiện ngay trong bài tựa Quỳnh uyển cửu ca của nhà vua và bài bạt của Đào Cử, để chỉ 28 văn thần họa thơ, gắn với 28 vì sao và 28 công thần ở Vân Đài đời Hán Quang Vũ^[2]. Hai bài mô tả hoạt động chủ yếu là xướng họa; Mai Xuân Hải và Bùi Duy Dân tả việc họa thơ diễn ra trong các buổi tiệc, theo lối ứng khẩu^[1][2].

Bao nhiêu hội viên

Nguyễn Quang Hà tính hội gồm 28 người, tức nhà vua và 27 hội viên, và liệt kê theo chức danh: Đông các Đại học sĩ Thân Nhân Trung và Đỗ Nhuận; Đông các Hiệu thư Ngô Luân và Ngô Hoán; các quan Hàn lâm viện như Nguyễn Xung Xác, Lưu Hưng Hiếu, Nguyễn Quang Bật. Theo bảng thống kê của ông, tuổi đỗ tiến sĩ trung bình của nhóm là 28, so với 32 của cả nước, còn tuổi trung bình khi vào hội là 37; ông cũng nêu ý kiến của Bùi Duy Tân rằng số người có thể lên tới khoảng 31–32^[1]. Mai Xuân Hải và Bùi Duy Dân lại cho rằng 28 hội viên không tính nhà vua, vì vua tượng trưng cho sao Bắc Thần đứng yên; sách Toàn thư khắc thiếu tên Chu Huân nên chỉ còn 27 tên, còn các con số 30, 31, 32, 33 xuất hiện do đưa thêm tên từ những sách khác, như Lương Thế Vinh, Thái Thuận, Nguyễn Trực^[2]. Như vậy hai bài không thống nhất về việc có tính nhà vua vào con số 28 hay không; bài này không kết luận.

Có phải một "hội" không?

Mai Xuân Hải và Bùi Duy Dân cho biết họ chưa thấy cụm "Tao đàn hội" trong các văn bản Hán Nôm; cách gọi "Hội Tao đàn" có lẽ xuất hiện trong văn bản quốc ngữ trước năm 1945, và Dương Quảng Hàm (1943) được cho là người đưa khái niệm này vào giáo trình đầu tiên. Theo họ, hội thực chất là nhóm 28 văn thần họa chín bài Quỳnh uyển cửu ca, hoạt động ngắn trong khoảng 1493–1495, không có ban chấp hành hay đại hội như hội nhà văn hiện đại; Quỳnh uyển cửu ca là tác phẩm duy nhất của hội, còn các tập khác như Cổ tâm bách vịnh hay Xuân vân thi tập là sáng tác riêng của nhà vua^[2]. Trần Trọng Dương (2020) đi xa hơn: theo ông, không có tư liệu thời Hồng Đức nào ghi chữ "Hội tao đàn" hay các chức danh phó nguyên súy, sái phu; đó là cách hiện đại hóa lịch sử, còn "tao đàn" vốn là danh từ chung chỉ nhóm văn nhân xướng họa. Ông cho rằng hoạt động tao đàn của vua tôi nhà Lê sơ kéo dài ít nhất 37 năm (1460–1496), để lại hàng trăm bài thơ, 12 tập thơ và bộ tùng thư Thiên Nam dư hạ, mà vẫn thừa nhận vai trò dẫn dắt của Lê Thánh Tông^[3]. Ngược lại, Nguyễn Quang Hà coi Tao đàn Nhị thập bát tú là tổ chức hội nhà văn cung đình sớm nhất và duy nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam, dựa trên năm tiêu chí: do hoàng đế lãnh đạo, có tổ chức và phân công rõ ràng, có địa điểm trong hoàng cung, duy trì tương đối lâu và để lại sản phẩm văn chương^[1].

Mốc thời gian chưa thống nhất

Nguyễn Quang Hà đặt hoạt động sáng tác từ cuối năm 1493 đến cuối năm 1495, khoảng hai năm, với bài tựa viết vào mùa đông năm 1495; ông cũng nêu ba tập khác (Cổ kim bách nhị vịnh, Xuân vân thi tập, Cổ kim cung từ thi tính tự) được biên soạn trong khoảng 1495–1496, trước khi nhà vua mất đầu năm 1497^[1]. Mai Xuân Hải và Bùi Duy Dân xếp theo trình tự: năm 1493 vua làm chín bài và sai 28 văn thần họa lại; tháng 11 năm 1494 vua viết tựa và sách được khắc in; năm 1495 sách hoàn tất và Toàn thư chép việc này. Họ coi năm 1495 là lúc hoạt động của hội chấm dứt chứ không phải lúc thành lập^[2]. Trần Trọng Dương thì dẫn mốc 1494 cho việc nhà vua xướng chín bài^[3]. Bởi vậy "năm 1495" vừa được nhiều tài liệu dùng làm năm lập hội, vừa bị một số nhà nghiên cứu hiểu là năm hoàn thành tập thơ.