Cuối triều Lê sơ (1509–1522): Lê Tương Dực, Cửu Trùng đài và biến loạn năm 1516

Từ Lê Uy Mục đến Lê Tương Dực

Sau khi Lê Thánh Tông mất (1497), triều Lê sơ suy yếu dần^[2]. Wikipedia tiếng Việt mô tả Lê Uy Mục (ở ngôi 1505–1509) là vị vua tàn bạo, giết đại thần và nghi kỵ cả tông thất^[5]. Bảo tàng Lịch sử quốc gia kể rằng Lê Oanh, cháu nội Lê Thánh Tông, bị Uy Mục giam cầm nhưng trốn thoát, được đại thần Nguyễn Văn Lang lập làm minh chủ. Tháng 11 năm 1509 ông dùng cờ hiệu của anh là Cẩm Giang vương Lê Sùng để tập hợp lực lượng ở Tây Đô (Thanh Hóa), rồi đem quân về chiếm Đông Kinh và bức Uy Mục uống thuốc độc^[1]. Lê Oanh tự lập làm vua, niên hiệu Hồng Thuận, tức Tương Dực đế. Các nguồn chép mốc khác nhau: bảo tàng ghi ông trị vì từ 1509, Dân Việt ghi 1510, Wikipedia ghi lên ngôi ngày 23/1/1510^[1][2][5].

Buổi đầu khả quan và sự sa sút

Toàn thư, theo bài của bảo tàng, nhận xét Tương Dực lúc mới lên ngôi có ban hành giáo hóa, thận trọng hình phạt, “cũng đáng coi là có công nghiệp”; nhưng về sau chơi bời vô độ, xây dựng liên miên, dân nghèo thất nghiệp, trộm cướp nổi lên^[1]. Toàn thư chép rằng năm 1513, khi sang phong vương, chánh sứ nhà Minh nhận xét ông là “vua lợn” và đoán loạn vong không xa; dân gian về sau cũng gọi ông như vậy^[1][2].

Bách Ốc, Cửu Trùng đài và thành đắp bao sông Tô Lịch

Dân Việt, dẫn sách “Thăng Long Hà Nội – một nghìn sự kiện lịch sử”, ghi năm 1512 nhà vua cho làm điện hơn trăm nóc (Bách Ốc) rồi đài chín lớp (Cửu Trùng đài); người thiết kế là Vũ Như Tô, quê Cẩm Giàng (Hải Dương cũ). Tháng 5 năm 1514 nhà vua cho đắp một vòng thành lớn chắn ngang sông Tô Lịch, ôm lấy điện Tường Quang, quán Trấn Vũ và các chùa lân cận^[2]. Bảo tàng lại đặt việc đắp thành và làm điện trăm nóc vào năm 1516, nên mốc thời gian còn chưa thống nhất^[1].

Hà Nội Mới cho biết vị trí Cửu Trùng đài chưa xác định được. Từ bản đồ thời Hồng Đức và đoạn Toàn thư chép việc mở rộng Hoàng thành, tác giả suy đoán đài có thể ở vùng Quán Thánh, ven hồ Trúc Bạch; công trình chưa xây xong đã bị loạn quân đốt^[3]. Bài cũng nhắc rằng trong vở kịch Vũ Như Tô, Nguyễn Huy Tưởng đặt đài gần Hồ Tây theo cách ước lệ^[3].

Biến loạn năm 1516

Dân Việt ghi nhiều cuộc nổi dậy từ năm 1515: Phùng Chương ở Sơn Tây, Đặng Hân và Lê Hất ở Thanh Hóa, Trần Công Ninh ở Yên Lãng, Trần Cảo ở Thủy Đường^[2]. Ngày 7 tháng 4 năm Bính Tý (1516), nguyên quận công Trịnh Duy Sản, người từng đi dẹp Phùng Chương, ra tay. Theo Khâm định Việt sử thông giám cương mục mà bảo tàng dẫn, Duy Sản nhiều lần can vua và bị đánh bằng gậy, nên cùng Lê Quảng Độ, Trình Chí Sâm mưu phế lập. Họ tập kết binh thuyền ở bến Thái Cực, nói phao là đi đánh giặc, rồi đêm đem hơn ba nghìn quân vào cửa Bắc Thần phóng lửa. Nhà vua ngờ có giặc, chạy ra phía hồ Chu Tước ở phường Bích Câu thì bị võ sĩ của Duy Sản giết^[1].

Sau đó Duy Sản lập Lê Y, chắt Lê Thánh Tông, còn nhỏ tuổi, tức Lê Chiêu Tông. Wikipedia cho biết trước đó Duy Sản định lập Lê Quang Trị, tám tuổi, nhưng người này chỉ giữ ngôi ba ngày^[4]. Nguyễn Hoằng Dụ, đang đóng ở Bồ Đề, nghe tin vua bị giết liền vượt sông vào kinh thành, đốt phá phố xá; Vũ Như Tô bị giết, Cửu Trùng đài và nhiều công trình bị san phẳng^[2]. Bỏ ngỏ cửa ngõ, Trần Cảo đánh vào, chiếm kinh thành, đặt niên hiệu riêng và dùng Lê Quảng Độ coi việc. Dân Việt ghi niên hiệu ấy là Thiên Đức, Wikipedia ghi Thiên Ứng; theo Dân Việt Trần Cảo giữ kinh thành hơn mười ngày rồi bị quân của Duy Sản, Hoằng Dụ và các tướng khác vây đánh, phải chạy sang bên kia sông^[2][4].

Từ loạn Trần Cảo đến sự nổi lên của Mạc Đăng Dung

Theo Wikipedia, Trịnh Duy Sản truy đuổi Trần Cảo nhưng bị phục binh giết ở Chí Linh; con nuôi ông là Trần Chân giúp nhà vua đẩy lui lần Cảo uy hiếp kinh thành thứ hai. Sau khi Cảo lui về Lạng Nguyên, các đại thần Nguyễn Hoằng Dụ, Trịnh Tuy và Trần Chân quay sang đánh nhau. Chiêu Tông giết Trần Chân, môn đệ của Chân gây loạn, nhà vua phải nhờ Mạc Đăng Dung dẹp yên. Năm 1521 Đăng Dung bắt con Trần Cảo là Cung, chấm dứt hẳn loạn Cảo, nhưng quyền thế của ông đã lấn át nhà vua^[4]. Năm 1522 Chiêu Tông rời kinh, Đăng Dung lập Lê Xuân (Cung Hoàng); đến năm 1527 họ Mạc lên ngôi, mở sang giai đoạn đã có bài riêng trong chuyên mục này^[4].

Nhận định

Nguyễn Khắc Thuần, theo bài của bảo tàng, cho rằng Tương Dực được lập chủ yếu vì là dòng dõi nhà Lê, còn Trịnh Duy Sản phế vua chỉ như đổi người này lấy người khác^[1]. Dân Việt nhấn mạnh các thế lực gây loạn ở kinh thành tranh giành quyền lực chứ không dẫn dắt các cuộc khởi nghĩa, và việc phá Cửu Trùng đài đã làm mất một công trình có thể rất quý^[2]. Đây là nhận xét của báo chí, không phải kết luận chung của giới sử học.