Cụm tháp Chăm Dương Long (Gia Lai)

Vị trí và niên đại

Cụm tháp Dương Long là ba ngọn tháp gạch Chăm đứng thành hàng trên một khu đất bằng rộng, cách trung tâm Quy Nhơn gần 40 km^[5]. Các nguồn cũ ghi di tích thuộc xã Tây Bình và Bình Hòa, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định; sau cuộc sắp xếp hành chính năm 2025, VietnamPlus ghi di tích thuộc xã Bình An, tỉnh Gia Lai^[1][2]. Ngoài tên Dương Long, di tích còn có các tên gọi khác là tháp An Chánh, tháp Bình An và tháp Ngà^[1][2].

Theo VietnamPlus, cụm tháp được xây vào khoảng cuối thế kỷ XII đến đầu thế kỷ XIII, thuộc thời kỳ Vijaya của vương quốc Champa^[1]. Phong cách được mô tả là nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Chăm Pa có tiếp thu ảnh hưởng từ văn hóa Khmer^[1][3].

Ba ngọn tháp và vật liệu

Ba tháp nằm thẳng hàng theo hướng Đông – Tây. Tháp Giữa cao nhất với 38,81 m; tháp Nam cao 32,94 m và còn tương đối nguyên vẹn; tháp Bắc cao 31,76 m, bị hư hại nhiều nhất và từng phải gia cố^[1]. Một bài trên VnExpress (2021) làm tròn thành 39 m cho tháp chính và khoảng 32 m cho hai tháp còn lại^[5]. VietnamPlus gọi tháp Giữa là “một trong những tháp gạch cao nhất Đông Nam Á”, một cách xếp hạng mang tính nhận định của báo chí chứ không phải số liệu so sánh đã kiểm chứng^[1].

Giống phần lớn tháp Chăm ở Việt Nam, thân tháp xây bằng gạch. Điều khác biệt là cụm tháp này kết hợp nhiều chi tiết bằng đá: chân đế và nhiều bộ phận kiến trúc được làm bằng sa thạch^[1][5]. Ở tháp Nam, diềm mái có hoa văn Gajashimha, mô típ đầu voi mình sư tử; ở tháp Bắc có hình sư tử, rắn và người ngồi xếp bằng^[1].

Rắn Naga và điêu khắc đá

Ông Huỳnh Văn Lợi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bình Định, cho biết rắn thần Naga xuất hiện nhiều nhất ở Dương Long, trang trí ở chân đế, vòm cửa và mái tháp, và ông đánh giá các phù điêu Naga ở đây là đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc Chăm^[4]. Qua các đợt khảo cổ, tại di tích còn tìm thấy phù điêu Brahma, Kala, thần Indra, Naga, Makara và cánh sen^[1]. Các cuộc khai quật năm 2006, 2007 và 2009 phát hiện thêm hai kiến trúc gạch phía sau cụm tháp; một kiến trúc có điểm tương đồng với Yoni, kiến trúc còn lại nằm cách khoảng 8 m về phía Bắc^[1].

Tháng 1/2026, trong lúc dọn mặt bằng để chuẩn bị tu bổ, công nhân phát hiện hai hiện vật cách tháp Bắc khoảng 15 m về phía Bắc: một phù điêu thần Hindu giáo của Champa bằng sa thạch, đứng cầm hai bông sen, bao quanh bởi vòm Makara và hoa lửa, cao 1,06 m, rộng 0,6 m, nhiều khả năng dùng trang trí tầng mái; và một phù điêu sư tử cao 0,42 m, rộng 0,44 m, có thể trang trí góc chân tháp^[3]. Bảo tàng tỉnh đã đưa hai hiện vật về bảo quản và đề nghị xin phép khai quật khẩn cấp để làm rõ giá trị di tích^[3].

Xếp hạng và tu bổ

Tháp Dương Long được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015^[1][2].

Dự án tu bổ, tôn tạo gồm việc tu bổ, phục hồi tháp Nam và tháp Giữa, kết hợp khảo cổ, khai quật trong phạm vi 9.150 m²; tổng kinh phí hơn 93,3 tỉ đồng, thực hiện giai đoạn 2022–2025 bằng ngân sách trung ương và ngân sách tỉnh, theo Quyết định số 4215/QĐ-UBND của UBND tỉnh Bình Định^[2]. Phạm vi tu bổ tháp chỉ từ cao độ 12 m trở xuống; sa thạch được dùng để bổ sung phần hư hỏng hoặc mất, còn gạch dùng để phục chế nền lòng tháp^[2]. VietnamPlus cho biết dự án dùng khoảng 340.000 viên gạch sản xuất theo kỹ thuật truyền thống và đang nghiên cứu dùng dầu rái làm chất kết dính nhằm giữ tính nguyên bản^[1].

Năm 2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đồng ý về nguyên tắc cho thăm dò, khai quật quanh ba tháp trong khuôn khổ dự án, nhưng nhắc phải thận trọng vì khu vực đã trải qua nhiều đợt khai quật từ năm 2006, công việc mới cần tránh chồng lấn và không làm xáo trộn tổng thể di tích^[3].