Ga Đà Lạt (nhà ga xe lửa thời Pháp thuộc, Lâm Đồng)

Vị trí và vai trò của nhà ga

Ga Đà Lạt nằm ở phường Lâm Viên – Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, ở độ cao hơn 1.500 m so với mực nước biển^[2][4]. Theo Báo Nhân Dân, đây là nhà ga xe lửa duy nhất ở Tây Nguyên và từng được tờ Indochine của Pháp ca ngợi là ga hỏa xa đẹp nhất Đông Dương^[1]. Nhà ga là ga đầu mối của tuyến Tháp Chàm – Đà Lạt dài 84 km^[4]. Bài của Báo Pháp luật TP.HCM, lấy tin từ TTXVN, cho biết dự án tuyến này được Toàn quyền Paul Doumer phê duyệt, khởi công từ năm 1908, và vì phải qua 5 hầm dốc nên có khoảng 16 km dùng đường ray răng cưa^[2]. Wikipedia tiếng Anh viết thêm rằng đường ray tới Đà Lạt năm 1932, sau 24 năm thi công^[6].

Thiết kế và thi công

Theo Địa chí Đà Lạt, được Báo Nhân Dân dẫn lại, nhà ga khởi công năm 1932 và hoàn thành năm 1938. Kiến trúc sư người Pháp Revéron thiết kế theo kiểu Anglo-Norman; kiến trúc sư Moncet hoàn chỉnh một số chi tiết của hồ sơ thiết kế và giám sát công trình; nhà thầu là ông Võ Đình Dung^[1]. Báo Pháp luật TP.HCM ghi cả hai kiến trúc sư cùng thiết kế và nêu kinh phí 200.000 franc^[2].

Công trình dài 66 m, rộng 11,5 m, đại sảnh cao 11 m. Mặt bằng gần như đối xứng qua một trục vuông góc với mặt tiền: một phòng lớn ở giữa (37 m x 10 m) và các phòng nhỏ nối sang hai bên^[1]. Theo bài trên Báo Pháp luật TP.HCM, tường xây bằng đá chẻ đến ngang bệ cửa, còn hệ vì kèo đỡ mái bằng bê tông cốt thép cao hơn 6 m, bằng chiều cao của không gian sử dụng chính^[2]. Mái ngói đỏ cao, kết hợp các phần mái gấp và mái bẻ góc, tạo bố cục cân xứng^[1][2].

Ba chóp mái và các cách đọc kiến trúc

Nổi bật nhất là khối mái với ba chóp liền nhau chạy từ đỉnh xuống bờ mái đón lối vào sảnh chính; dưới chóp mái có chữ nổi "Đà Lạt". Ba cửa sổ nhiều ô kính nhỏ tương ứng với ba chóp mái, còn các ô kính màu ở chân mái chiếu sáng phòng chờ^[1][2]. Tạp chí Công Thương còn nhắc các dòng chữ quốc ngữ như "Lý trình hỏa xa" và "Cáo thị giờ tàu", cùng chiếc đồng hồ đặt trên mái chóp giữa^[5].

Ý nghĩa của hình khối được các bài báo giải thích không hoàn toàn giống nhau. Báo Nhân Dân cho rằng nhiều nhà nghiên cứu xem ba chóp mái là hình ảnh cách điệu của dãy Lang Biang hoặc của kiến trúc truyền thống của cư dân Tây Nguyên, tùy góc nhìn và sự liên tưởng của mỗi người^[1]. Tạp chí Công Thương gọi dáng nhà ga giống núi Lang Biang và mái nhà rông^[5]. Wikipedia tiếng Anh xếp công trình vào phong cách Art Deco đương thời, có chịu ảnh hưởng của nhà công cộng vùng cao nguyên^[6]. Báo Pháp luật TP.HCM lại nhận xét ga chịu nhiều ảnh hưởng của kiến trúc hiện đại^[2]. Các bài này đều là báo chí hoặc bách khoa mở, không dẫn lời giải thích của chính kiến trúc sư, nên cách gọi phong cách và ý đồ tượng trưng nên xem là nhận định của người viết.

Từ thời Pháp thuộc đến điểm đến du lịch

Báo Pháp luật TP.HCM cho biết ga còn trưng bày một đầu máy hơi nước chạy bằng than củi do Nhật Bản sản xuất năm 1936^[2]. Về sau tuyến Đà Lạt – Tháp Chàm ngừng chạy trong chiến tranh; các nguồn kể khác nhau về việc tuyến được khôi phục vào tháng 5/1975 hay bị tháo dỡ để lấy vật liệu sửa tuyến chính^[2][6]. Theo Tuổi Trẻ, từ năm 1991 đoạn Đà Lạt – Trại Mát dài 7 km chạy phục vụ du lịch. Bài viết năm 2013 này ghi tàu chỉ chạy khi có tối thiểu 15 đến 20 khách, và dự án phục hồi tuyến răng cưa Đà Lạt – Tháp Chàm từ năm 2007 đã rơi vào quên lãng^[3].

Ngày 21/6/2024, UBND tỉnh Lâm Đồng ban hành quyết định công nhận "Ga đường sắt Đà Lạt" là điểm du lịch, do Tổng công ty Đường sắt Việt Nam quản lý. Theo Báo Nhân Dân, nửa đầu năm 2024 ga đón hơn 275,2 nghìn lượt khách đến ga và đi tàu, trong đó hơn 138 nghìn lượt đi tuyến Đà Lạt – Trại Mát^[4].

Những điểm các nguồn chưa thống nhất

Mốc xây dựng là chỗ lệch rõ nhất. Địa chí Đà Lạt (qua Nhân Dân) và Nhân Dân 2024 ghi 1932 – 1938^[1][4]; Báo Pháp luật TP.HCM ghi 1932 – 1936^[2]; Wikipedia tiếng Anh nói Revéron trình bản thiết kế năm 1932, còn việc xây dựng bắt đầu năm 1935 và xong năm 1938^[6]. Tuổi Trẻ chỉ nêu ga khánh thành năm 1938^[3]. Năm xếp hạng di tích quốc gia cũng khác nhau: 2001 theo Nhân Dân, Tuổi Trẻ và Tạp chí Công Thương^[1][3][4][5], 2002 theo Báo Pháp luật TP.HCM^[2]. Ảnh tấm biển gắn ở nhà ga, đăng trên Wikimedia Commons, ghi "Di tích kiến trúc" và xếp hạng di tích quốc gia tháng 12 năm 2001, khớp với nhóm nguồn ghi năm 2001^[7]. Tên loại di tích cũng không thống nhất: Nhân Dân năm 2026 viết "di tích lịch sử – văn hóa", còn năm 2024 viết "di tích kiến trúc"^[1][4]. Kích thước cũng lệch chút ít: 66 m x 11,5 m theo Nhân Dân và Pháp luật TP.HCM, 66,5 m x 11,4 m theo Tạp chí Công Thương^[1][2][5]. Bài này chưa đối chiếu với quyết định xếp hạng hay bản vẽ gốc.