Nhà trình tường của người Hà Nhì (Y Tý, Lào Cai)

Ngôi nhà đất của người Hà Nhì

Người Hà Nhì ở Việt Nam có khoảng hơn 25.000 người, cư trú ở Lào Cai, Lai Châu và Điện Biên. Theo một khảo sát đăng trên Tạp chí Xây dựng, nhà của người Hà Nhì đen ở Lào Cai chủ yếu là nhà trình tường (tường đất giã nện), lưng tựa núi, mặt nhìn ra thung lũng^[1]. Những bản được nhắc nhiều nhất là các thôn Lao Chải, Choản Thèn, Tả Dì Thàng của xã Y Tý (Bát Xát)^[2][7]. Nhà trình tường cũng gặp ở người Mông, người Dao, nhưng mỗi tộc người, mỗi vùng làm một kiểu^[1]. Nhà Hà Nhì được báo chí mô tả là xây theo hình vuông với bốn mái chóp, từ xa nhìn như những cây nấm khổng lồ^[1][3][4].

Hình dáng và kích thước

Các nguồn không thống nhất về số đo. Trần Hữu Sơn ghi nền nhà cỡ 9 m × 7 m (nhà nhỏ hơn 7 m × 5 m), tường đất vàng sẫm, mái dốc khoảng 60 độ lợp cỏ tranh^[2]. Báo Lào Cai (2024) nêu diện tích 60–80 m², tường dày 40–60 cm, cao 4–5 m^[3]; Báo Đại Đoàn Kết nêu 65–80 m², tường dày 40–50 cm, cao 4–5 m^[4]. Số gian và cửa cũng lệch: bài của Báo Lai Châu mô tả nhà thường có ba gian, hiên rộng trước nhà, không cửa sổ và chỉ một cửa lệch về một bên^[5]; bài của Đại Đoàn Kết lại viết nhà thường không có hiên và có ba đến bốn ô cửa nhỏ để lấy gió, ánh sáng^[4]. Sự khác nhau có thể đến từ thôn, năm khảo sát hoặc cách đo; các bài không giải thích.

Cách dựng nhà

Mùa làm nhà thường rơi vào cuối năm, sau gặt, khi mùa mưa đã dứt^[1]. Theo hai bài báo, trước khi động thổ gia chủ chọn ngày tốt, rắc ba hạt thóc xuống nền nhà tượng trưng cho người, vật nuôi và mùa màng^[4][5]. Về móng, nguồn khác nhau: bài Đại Đoàn Kết và Báo Lai Châu nói đào sâu khoảng 1 m rồi xếp đá^[4][5]; khảo sát trên Tạp chí Xây dựng lại cho biết ở vùng nhiều đá, móng đào không sâu, gặp tảng lớn thì đốt lửa cho vỡ, phần móng nổi trên mặt đất khoảng 40–50 cm^[1].

Công đoạn công phu nhất là trình tường. Khuôn gỗ dài chừng 2–2,5 m, rộng 50–60 cm, sâu 40–50 cm, được khóa bằng các thanh ngang; người ta đổ đất đỏ pha sỏi lấy quanh nhà vào khuôn (đất không được quá khô hay quá ướt) rồi giã chặt bằng chày^[1]. Làm xong một lượt thì tháo khuôn, lên lượt kế tiếp, cần năm đến sáu lượt mới đủ chiều cao; sau đó dùng vồ gỗ đập phẳng mặt tường trong và ngoài^[4]. Khi tường xong, thợ dựng khung gỗ rừng bên trong và lợp mái cỏ gianh^[3]. Gần như người đàn ông Hà Nhì nào cũng biết trình tường, và việc dựng nhà theo lối đổi công của cả bản^[3][5]. Thời gian xây cũng được kể khác nhau: bốn đến năm tháng nếu nhiều con cháu giúp, một đến hai năm nếu ít người^[4]; hơn một tháng theo lời một cụ ở Thu Lũm (Mường Tè, Lai Châu)^[5].

Không gian bên trong

Theo Trần Hữu Sơn, bức tường cao 2,5 m, dày 40 cm chia nhà thành phần trong, dành cho các thành viên gia đình, và phần ngoài, dành cho khách, hành lang và chuồng gia súc; khách ngủ ở giường gian ngoài^[2]. Cột cái được coi là cột thiêng nối nhà với trời, bếp lửa có hòn đá thiêng tượng trưng thần nhà, giường của ông chủ nhà cao tuổi đặt cao nhất^[2]. Bài của Đại Đoàn Kết và Báo Lai Châu thì nhấn mạnh bếp đặt ngay trong nhà, khói giúp nhà bền hơn theo năm tháng, và phòng ngủ xếp theo thứ tự từ phải sang trái^[4][5].

Có một điểm các nguồn nói trái nhau: nơi thờ tổ tiên. Trần Hữu Sơn viết bàn thờ tổ tiên kê sát vách gian giữa, cạnh cột cái, kèm một giỏ tre hoặc mây đựng đồ cúng^[2]. Báo Đại Đoàn Kết và Báo Lai Châu lại viết nhà không đặt bàn thờ và bát hương^[4][5]; Báo Lai Châu thêm rằng nơi cúng là chiếc rọ đan treo ở gian của chủ nhà, hướng mặt trời mọc, lễ vật là cơm, thịt, rượu và không thắp hương^[5]. Hai cách mô tả có thể cùng chỉ một vật thờ bằng đồ đan, nhưng bài viết này không kết luận thay các nguồn.

Nhà trình tường hôm nay

Nhiều gia đình nay xây gạch hoặc lợp ngói, tôn thay mái tranh; các bài cho rằng nhà vẫn giữ được nét đặc trưng vốn có^[3][5]. Báo Lào Cai cho biết ở Y Tý còn những ngôi nhà trình tường tuổi cả trăm năm^[3]. Tháng 11/2022, lãnh đạo huyện Bát Xát đối thoại với dân Y Tý về giữ kiến trúc này gắn với du lịch cộng đồng, đề nghị không xây nhà hiện đại trong khu du lịch và thiết kế một mẫu chung cho nhà mới^[7].

Ở Hà Nội, một ngôi nhà Hà Nhì được phục dựng trong khuôn viên Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam từ năm 2004, với kinh phí của Đại sứ quán Phần Lan; theo người trực tiếp phục dựng, nhà rộng chừng 80 m², cao 4 m, tường dày 45 cm, dùng khoảng 150 khối đất, đá hộc và tre tươi luồn trong cốt tường^[6]. Từ 13 đến 28/4/2026, bảo tàng mời năm thợ Hà Nhì ở Lao Chải sửa lại mái, sàn trần và trát tường bằng đất sét núi chở từ Y Tý^[6][8].