Đình Đại Phùng (Đan Phượng, Hà Nội)

Vị trí và tên gọi

Đình Đại Phùng nằm ở thôn Đại Phùng, nay thuộc xã Đan Phượng (Hà Nội), sát bờ sông Đáy và cách sông Hồng khoảng 7 km. Theo Nông Thành và Hương Nguyên, đình chiếm chỗ đất cao nhất làng, mặt quay hướng Tây hơi lệch Bắc, trước mặt vài trăm mét là dòng sông Đáy, thuận cho cả nghề nông lẫn buôn bán thuở trước^[1]. Tên "Phùng" xuất hiện ít nhất từ năm Chính Hòa thứ 5 (1684); hai tác giả dẫn Trần Quốc Vượng cho rằng đó là tên chung của cả vùng rộng gồm Đan Phượng, Phúc Thọ, Thạch Thất, bắt nguồn từ cách đọc thổ ngữ "Phụng"^[1].

Niên đại: những mốc chưa khớp nhau

Dựa vào dấu tích nghệ thuật còn lại, Nông Thành và Hương Nguyên cho rằng đại đình được dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVII^[1]. Báo Văn hóa cũng ghi "nửa cuối thế kỷ XVII", đồng thời kể rằng việc thờ thần ở đây có từ thời vua Trần Nghệ Tông (1370–1372)^[3]. Hai điều này khác nhau: một bên nói về tòa nhà hiện còn, một bên về nguồn gốc việc thờ phụng. Ở tòa tiền tế có dòng chữ "Cảnh Hưng thập ngũ niên, mạnh hạ cốc nhật tu tạo đại cát", tức tu tạo vào tháng Tư năm Cảnh Hưng thứ 15 (1754); hai tác giả không tin dòng này là chứng cứ niên đại vì nó viết bằng mực đen, trong khi chữ gắn với niên hiệu Cảnh Hưng ở các di tích khác thường được khắc chìm hoặc nổi^[1]. Bản Wikipedia tiếng Việt nhắc lại dòng chữ ấy nhưng quy ra năm 1574, trái với bài gốc, và ghi niên đại "đầu thế kỷ 17" ở phần tóm tắt nhưng "cuối thế kỷ 17" ở phần lịch sử^[5].

Mặt bằng và bộ khung gỗ

Đại đình có mặt bằng chữ nhất, dài khoảng 21,05 m, rộng 11,37 m, gồm ba gian, hai chái, hai dĩ và sáu hàng chân cột (cột cái, cột quân, cột hiên). Gian giữa lớn nhất, rộng 4,1 m; gian bên rộng 3,62 m; từ cột cái đến cột quân là 1,95 m, từ cột quân đến cột hiên là 1,6 m. Nền đình được bó vỉa bằng đá vôi khối chữ nhật; theo hai tác giả, lớp đá này vừa giữ chắc nền đất, vừa như đánh dấu khoảnh đất thiêng của vị thần được thờ^[1]. Báo Văn hóa mô tả kết cấu theo kiểu "chồng giường – giá chiêng – hạ kẻ" với 64 cột, cột lớn nhất đường kính trên 0,6 m, dáng mái lớn, thân thấp, và nhấn mạnh toàn bộ cấu kiện nguyên thủy làm bằng gỗ xoan^[3]. Chi tiết này cần đọc cùng đợt tu bổ năm 2010, khi một số cột xoan được thay bằng gỗ lim^[3].

Hai tác giả còn đọc đình theo ba tầng: bộ mái gắn với trời (đầu kìm hình thủy quái, vân xoắn gợi mây và sấm chớp), thân nhà là thế gian, nền đất bên dưới thuộc về âm; xưa kia đình có sàn nhưng dưới sàn vẫn để đất^[1].

Tiền tế, hậu cung và khuôn viên

Tòa tiền tế dài khoảng 19,1 m, rộng 6,1 m, dựng sát mặt trước đại đình (cách chừng 1 m) để phục vụ tế lễ của làng. Hậu cung rộng khoảng 9,12 m × 7,05 m, theo hai tác giả được thêm vào khoảng giữa thế kỷ XIX cho thuận việc thờ cúng. Họ nhận xét tiền tế che mặt trước làm giảm vẻ bề thế của đại đình, còn ao đình và ba phía quanh đình đã bị nhà dân, đường đi lấn sát^[1]. Báo Văn hóa ghi khuôn viên di tích rộng 2.542 m², gồm tiền tế, đại bái, hậu cung và một giếng cổ xây bằng đá ong ở đầu hồi bên phải^[3].

Nghệ thuật chạm khắc

Điểm nổi bật nhất của đình là chạm khắc gỗ. Nghệ nhân dùng các kỹ thuật chạm bong, chạm lộng, chạm nổi cao với nhiều đề tài, trong đó có cả cảnh đời thường: đấu vật, trai gái tình tự, người đóng khố hay mặc váy, được hai tác giả xem là dấu vết trang phục của lớp bình dân thế kỷ XVII^[1]. Những mảng tiêu biểu được hai nguồn cùng nhắc là "Mả táng hàm rồng" và "Đấu vật"; Báo Văn hóa thêm "Vinh quy bái tổ", "Tiên tắm đầm sen"^[1][3]. Khối tượng tròn "Vũ khúc Cây Đời" đặt dưới dạ cửa võng, dựng thành ba lớp người trên đài sen, được hai tác giả coi là mảng hiếm thấy ở các đình khác^[1]. Số họa tiết được nêu khác nhau: "gần 1.000" trong một bản tin, "trên 1.000" trong bản tin về lễ đón bằng^[3][4].

Thần được thờ và lễ hội

Đình thờ thần Tích Lịch Hỏa Quang, tức vị thần sấm chớp (Nông Thành và Hương Nguyên gọi là Lôi Chấn), và tướng Vũ Hùng, người được kể là có công đánh giặc thời Trần thế kỷ XIV^[1][3]. Hai tác giả đọc lễ hội qua tục rước nước lấy từ giếng Tổng và rước kiếm, gắn với ước vọng cầu mưa của cư dân nông nghiệp^[1]. Ngày hội cũng được ghi lệch. Nông Thành và Hương Nguyên ghi hội kéo dài từ 18 đến 22 tháng Giêng^[1]; Báo Văn hóa lấy 18 tháng Giêng làm ngày hóa của thành hoàng^[3]; Wikipedia tiếng Việt coi đó là ngày đản sinh của Vũ Hùng và đặt ngày hóa vào 18 tháng Mười một^[5].

Xếp hạng và bảo tồn

Theo Báo Văn hóa, đình được xếp hạng di tích quốc gia năm 1991^[3]. Ngày 31/12/2019, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 1954/QĐ-TTg xếp hạng đợt 10 bảy di tích quốc gia đặc biệt, trong đó có "Di tích kiến trúc nghệ thuật Đình Đại Phùng"^[2]. Đình được tu bổ tổng thể năm 2010^[3]. Lễ đón nhận bằng xếp hạng được tổ chức ngày 15/2/2025^[4].