Truyện cổ tích Tấm Cám

Cốt truyện

Tấm Cám là truyện cổ tích của người Việt xoay quanh hai cô gái cùng cha khác mẹ: Tấm là con riêng của người chồng, Cám là con của người vợ sau. Theo bài giới thiệu của EBSCO, tên hai nhân vật nghĩa là "gạo vỡ" và "cám", ngầm chỉ địa vị không ngang nhau^[1]. GS Nguyễn Đổng Chi, được Znews dẫn lại, chia truyện làm ba đoạn: mâu thuẫn quanh con cá bống và chiếc giày; Tấm bị hại rồi tái sinh qua chim vàng anh và quả thị; và cuối cùng Tấm báo thù bằng lọ mắm. Không phải dị bản nào cũng có đủ ba đoạn^[2].

Bản mà EBSCO tóm tắt kể rằng hai cô đi bắt cá để phân chị em; Cám lấy trộm giỏ cá của Tấm, chỉ còn lại một con được một thế lực siêu nhiên giúp nuôi lớn. Cám ăn thịt con cá, xương được chôn vào chum thì thành áo, quần và đôi giày vàng. Một chiếc giày bị chim thả vào sân của thái tử, ông thề cưới chủ nhân của nó, và Tấm cưới được thái tử sau khi hoàn thành thử thách phân loại hai thứ hạt với sự giúp đỡ của chim bồ câu. Cám lừa Tấm trèo cây rồi giết; Tấm lần lượt hóa thành chim, măng tre, cây ăn quả rồi trở lại hình người trong một quả, và mỗi lần Cám đều phá hủy hình dạng mới và thế chỗ. Cuối cùng Tấm đoàn tụ với thái tử, lừa Cám tự nhúng mình vào nước sôi, thịt của Cám được gửi cho dì ghẻ, người nhận ra đầu con gái mình^[1].

Dị bản và các hướng nghiên cứu

Theo Znews dẫn GS Nguyễn Đổng Chi, Tấm Cám là một trong những truyện cổ tích phổ biến nhất thế giới; nhà nghiên cứu Meletinsky cho biết kiểu truyện Tro Bếp ở châu Âu có khoảng 500 dị bản^[2]. Ở châu Á có các truyện tương tự như Con rùa (Myanmar) và Con cá vàng (Thái Lan)^[2]. Trong nước, nhiều dân tộc có bản kể riêng: Kagiong và Halơk (Chăm), Nàng Cantoc và nàng Song AngCat (Khmer), Tua Gia Tua Nhi (Tày), Ò Pen Ò Kín (Nùng)^[2].

Sách Lý triều đệ tam hoàng hậu sự tích kể một dị bản gắn với Nguyên phi Ỷ Lan ở Bắc Ninh, trong đó Cám là nhân vật chính, Bụt được thay bằng nhà sư Đại Điên; Nguyễn Đổng Chi cho rằng các tình tiết ấy do người đời sau thêm vào^[2]. Tiền Phong (2011) nêu bản Mỹ Tho năm 1886 kể Tấm và Cám là chị em sinh đôi, và bản Nghệ An cùng năm đổi vai hai chị em^[3]. EBSCO ghi bản chép tiếng Pháp của A. Landes (Sài Gòn, 1886) là bản ghi sớm nhất của người châu Âu; về nguồn gốc kiểu truyện, bài này truy về truyện Rhodopis của Hy Lạp qua các đường Iran, Ấn Độ và Trung Quốc (truyện Ye Xian, chép vào khoảng năm 860)^[1]. Đây là một hướng giải thích được nêu, không phải kết luận chung của giới nghiên cứu.

Đoạn kết gây tranh luận

Đoạn Tấm trả thù khiến nhiều người khó chấp nhận. Tiền Phong cho biết sách giáo khoa lớp 10 lược bỏ đoạn Cám bị làm mắm gửi cho dì ghẻ; Phan Hải Triều cho rằng kết cục này là mô-típ xa lạ với tư duy người Việt, còn Nguyễn Đổng Chi cho rằng đó có thể là mô-típ du nhập, không phải nội sinh^[3]. EBSCO cũng ghi sách giáo khoa năm 2011 bỏ cảnh dì ghẻ ăn thịt con gái^[1]. Znews nêu các dị bản kết thúc khác nhau: có bản chỉ khai thác chi tiết chiếc giày, có bản kết bằng việc người mẹ ăn thịt con^[2]. Tác giả bài Tiền Phong không đồng tình với việc biên tập theo quan niệm hiện đại và đề nghị giới thiệu cho học sinh sự phong phú của các dị bản để các em tự chọn cách kể^[3].

Cách hiểu truyện

Znews cho rằng dù khác nhau về nhân vật và tình tiết, các dị bản đều thể hiện tư tưởng "ác giả ác báo"^[2]. EBSCO cho biết truyện phản ánh đời sống gia đình, thứ bậc xã hội và vai trò giới trong xã hội truyền thống, gắn với lý tưởng Nho giáo, và đã được đọc qua nhiều lăng kính: văn hóa, văn chương, hậu thực dân và nữ quyền^[1].