Truyện cười dân gian người Việt và phong tục hôn nhân xưa

Truyện cười và cách đọc nó như tư liệu phong tục

Theo trang Wikipedia tiếng Việt (bài còn sơ khai), truyện cười là một thể loại của văn học dân gian, gồm nhiều hình thức gọi bằng những tên khác nhau, có tác dụng gây cười, lấy tiếng cười để khen chê và mua vui; trang này tạm chia thành truyện cười thiên về giải trí, truyện trào phúng thiên về phê phán và truyện tiếu lâm có yếu tố tục^[3]. Đặng Quốc Minh Dương (Đại học Văn Hiến) nhận thấy phong tục hôn nhân của người Việt đã được nghiên cứu qua truyện cổ tích, tục ngữ, ca dao, còn qua truyện cười thì còn bỏ ngỏ^[1]. Tác giả khảo sát hơn 50 truyện cười liên quan đến hôn nhân cổ truyền, kết hợp tổng hợp, so sánh và nghiên cứu liên ngành, rồi tập trung vào năm chủ đề: tảo hôn, đa thê, thách cưới, ở rể và trinh tiết^[1].

Tảo hôn

Theo bài, Thiên Nam dư hạ tập cho phép con trai từ 18 tuổi, con gái từ 16 tuổi thành hôn; tục xưa còn sớm hơn, và Phan Kế Bính ghi có nhà cưới con từ mười hai, mười ba tuổi, thậm chí ước hôn từ trong thai^[1]. Truyện cười kể về những chàng rể non nớt: trong "Chàng rể bé", cậu bé đi ở rể phải có cha đi cùng, được dặn đừng liếm đĩa kẻo nhà vợ cười, rồi quay sang bảo cha "liếm đi kìa"; trong "Con xin chịu", chàng rể bắt chước bố vợ từng li từng tí, đến khi ông sặc sợi bún lòng thòng ở mũi thì đành xin thua^[1]. Tác giả đọc đó là tiếng cười chê tục lệ, để người nghe nhận ra mặt hạn chế của nó^[1].

Đa thê

Tác giả cho biết người Việt xưa chấp nhận đa thê khi vợ chính không có con hoặc chỉ sinh con gái, nhưng phải được vợ chính bằng lòng; trong thực tế, theo L. Cadière mà bài dẫn, việc này không nhiều và thường thuộc về quan lại, người giàu^[1]. Tác giả không thấy truyện nào kể việc cưới vợ lẽ vì vợ chính không có con hay không có con trai. Trong "Má nó còn rầy gì nữa?", anh chồng lười bịa ra lời thầy tướng số rồi cưới thêm vợ, lấy cớ rằng một mình vợ cả còn nuôi nổi mình thì có thêm dì Hai càng không sao^[1]. Nhiều truyện cho vợ cả đứng ở vị thế mạnh: muốn sang với vợ lẽ, anh chồng phải qua cửa vợ cả, chuyện được kể bằng lối nói bóng bẩy qua những câu đối đáp có vần^[1]. Truyện "Đa thê" cho Diêm vương xếp hàng các quan, ông quan ba vợ lúng túng không biết đứng đâu, còn vị vua bảo ông xếp sau mình vì mình còn hơn thế; theo tác giả, truyện giải thiêng những kẻ tai to mặt lớn^[1].

Thách cưới

Bài nhắc lời thách cưới trong truyền thuyết Sơn Tinh, Thủy Tinh và hai điều của luật Hồng Đức quy định về sính lễ^[1]. Trong truyện "Thách cưới", lão phú hộ đòi một con bò, một con heo, hai tĩn rượu; chàng trai đem củ khoai lang gọt thành "con heo", giấy cắt làm tiền, nước mưa làm rượu, rồi thắng khi ra trước Hương cả^[1]. Trong "Con xin chín chục", nhà gái thách một trăm quan để từ chối anh học trò nghèo, anh xin "chín chục" rồi chỉ bày ra mười quan, viện lẽ nhà gái đã bằng lòng^[1]. Nhiều truyện khác thay lễ vật bằng cuộc thi tài như làm thơ, bắn cung, chạy nhanh, đánh cờ, đối câu đối, hoặc thi những tài oái oăm như "Kén rể lười"^[1].

Ở rể, trinh tiết và thủ tiết

Theo bài, sau lễ dạm hỏi chàng trai đến ở nhà gái một thời gian, làm việc để trả ơn cha mẹ cô gái; tác giả dẫn Hồng Đức thiện chính thư của nhà Lê quy định không được theo tục cũ bắt chú rể ở rể ba năm^[1]. Truyện cười kể chàng rể bị thử thách ở lao động, lời ăn tiếng nói và nhất là chuyện ăn uống: "Làm rể Chương Đài" ở rể ba bốn năm, ăn hết mười một, mười hai vại cà mà chưa được cưới; "Mất vợ" kể anh chàng máy móc làm theo lời mẹ dặn nên ở nhà vợ bốc cả gà lẫn chén cháo mà mất vợ^[1].

Về trinh tiết, tác giả nhận thấy phần lớn truyện cho các cô gái giữ trinh đến ngày cưới. Với phụ nữ góa, truyện "Cái ấy của làng" kể bà góa bị lý trưởng bắt vạ rồi vặn lại bằng chính lời ông lý, còn "Cắn răng mà chịu" gợi bài ca dao bà già đi chợ cầu Đông xem bói lấy chồng, thầy bảo "lợi thì có lợi nhưng răng không còn"; tác giả đặt chúng trong bối cảnh thế kỷ XV đến XVIII khi xã hội đề cao người phụ nữ trinh liệt^[1].

Không gian của tiếng cười

Cũng tác giả này, trong bài về không gian (chỉ đọc được phần tóm tắt), chia truyện cười thành bốn kiểu không gian: làng quê, gia đình, công quyền và tâm linh. Không gian gia đình thiên về tiếng cười đời thường, giáo huấn nhẹ nhàng, còn công quyền và tâm linh mở đường cho việc giễu nhại các thế lực bề trên bằng hình thức "phản kháng mềm"^[2].

Lưu ý khi dùng

Truyện cười cố ý phóng đại, nên không thể thay cho tư liệu lịch sử. Cách hiểu "tiếng cười phê phán tục lệ" là diễn giải của tác giả; tác giả cũng bỏ qua những phong tục xuất hiện ít như lại mặt, mai mối, môn đăng hộ đối^[1].