Tục ngữ Việt Nam: nội dung, nghĩa đen – nghĩa bóng và hình ảnh biểu trưng

Kho kinh nghiệm bằng lời ngắn

Phạm Thanh Hằng mô tả tục ngữ là kho tri thức dân gian có nội dung phong phú, bao quát từ tự nhiên đến xã hội, từ kinh nghiệm lao động sản xuất đến những đạo lý nhân văn; có câu khái quát cao đến mức được xem như chân lý để đối nhân xử thế^[1]. Bài này dẫn lại nhận xét của Chu Xuân Diên rằng kết luận của tục ngữ thường được coi là căn cứ cho một hành động, một thái độ ứng xử, và của Trần Mạnh Thường rằng tục ngữ hay dùng sự việc cụ thể có thật để khái quát thành ý niệm trừu tượng, tức lấy cái riêng lẻ nói cái phổ biến^[1].

Nguyễn Thị Kiều Tiên (Đại học Trà Vinh), khi so sánh tục ngữ Khmer với tục ngữ Việt, chia nội dung thành ba mảng: quan hệ giữa con người với thiên nhiên và lao động sản xuất; các mối quan hệ gia đình, xã hội; cách ứng xử và kinh nghiệm sống^[2]. Đó là cách chia của một tác giả, không phải khung duy nhất.

Thiên nhiên và lao động sản xuất

Nghề nông phụ thuộc vào mưa nắng, bão lụt nên người xưa theo dõi gió, mưa, sấm chớp, trăng sao cùng tập tính động vật, thực vật để đoán thời tiết. Theo Nguyễn Thị Kiều Tiên, tục ngữ Việt có không ít dự đoán loại này, chẳng hạn "Cóc nghiến răng, đang nắng thì mưa" hay "Gió heo may, chẳng mưa dầm thì bão giật"^[2]. Phạm Thanh Hằng xếp "Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm" và "Ráng vàng thì nắng, ráng đỏ thì mưa" vào nhóm câu ghi nhận quy luật thiên văn^[1].

Kinh nghiệm canh tác cũng dày: "Nhất nước nhì phân tam cần tứ giống"^[1]; "Khoai ruộng lạ, mạ ruộng quen", "Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa", "Nuôi heo ăn nằm, nuôi tằm ăn đứng"^[2]. Theo tác giả này, kinh nghiệm chăn nuôi, nhất là chọn giống qua mõm, chân, tai, mắt, đuôi con vật, đặc biệt phong phú trong tục ngữ Việt^[2].

Gia đình, xã hội và đạo xử thế

Về quan hệ gia đình có "Anh em như chân với tay", về học hành có "Một chữ nên thầy, một ngày nên nghĩa". Về cách sống, tục ngữ đề cao tương thân ("Lá lành đùm lá rách"), giữ danh dự ("Đói cho sạch, rách cho thơm"), căn cơ ("Liệu cơm gắp mắm"), đồng thời phê phán thói thờ ơ ("Cháy nhà hàng xóm bình chân như vại") và cái nhìn thiển cận ("Ếch ngồi đáy giếng")^[2].

Tục ngữ không nói một giọng. Tác giả ghi nhận câu chịu ảnh hưởng Nho giáo như "Sống chết có số, giàu sang do trời", cạnh câu phản ứng với chế độ đa thê như "Chồng một thì lấy, chồng chung thì đừng"^[2].

Nghĩa đen và nghĩa bóng

Theo Phạm Thanh Hằng, đa số nhà nghiên cứu trong nước thống nhất rằng tục ngữ có hai tầng nghĩa, nghĩa đen và nghĩa bóng. Câu chỉ có nghĩa đen tuy có nhưng không nhiều, chủ yếu là kinh nghiệm sản xuất, đặc sản địa phương ("Dưa La, cà Láng, nem Báng, tương Bần…") hay quy luật thiên văn; ngược lại có câu chỉ hiểu theo nghĩa bóng, như "Nồi da nấu thịt" hay "Đời cha ăn mặn, đời con khát nước"^[1].

Hoàng Tiến Tựu cho rằng bộ phận đa nghĩa chiếm tỉ lệ khá lớn và tiêu biểu nhất của thể loại; câu như "Rút dây động rừng" ban đầu có thể chỉ mang nghĩa đen nhưng về sau chủ yếu dùng nghĩa bóng. Bùi Mạnh Nhị nhấn mạnh một câu có thể vận dụng trong hàng nghìn tình huống: "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây" có thể nhắc công ơn cha mẹ, tình cảm của trò với thầy hay lòng biết ơn liệt sĩ^[1].

Nguyễn Xuân Đức không đồng tình với cách nói "đa nghĩa": theo tác giả này, trên văn bản một câu có một đến hai nghĩa, còn mỗi lần nói ra chỉ mang một nghĩa gắn với ngữ cảnh; Phạm Thanh Hằng gợi ý các ý kiến này có thể xuất phát từ những bình diện tiếp cận khác nhau. Nguyễn Đức Dân lại giải mã theo logic: "Hàng săng chết bó chiếu" và "Thợ rèn không dao ăn trầu" cùng một cấu trúc, người làm nghề A không có sản phẩm của nghề A^[1].

Hình ảnh biểu trưng

Phạm Thanh Hằng giải thích nghĩa bóng thường hình thành theo lối biểu trưng. "Lạt mềm buộc chặt" xuất phát từ kinh nghiệm buộc bằng lạt mềm thì chắc, rồi được hiểu là ứng xử mềm mỏng dễ thu phục người. Ba câu "Vắng chúa nhà, gà vọc niêu tôm" (Việt), "Sơn trung vô lão hổ, hầu tử xưng bá vương" (Hán) và "Mèo đi rồi, chuột nhảy múa" (Pháp) dùng hình ảnh khác nhau nhưng cùng nói khi vắng người trên thì kẻ dưới tự tung tự tác^[1].

Theo tác giả, hình ảnh biểu trưng còn mang dấu ấn dân tộc: trong tục ngữ Việt, con trâu xuất hiện nhiều nhất (trên 30 lần), như "Con trâu là đầu cơ nghiệp", còn trong tục ngữ Hán là con hổ (khoảng trên 60 câu); bài không nói rõ số liệu lấy từ kho tư liệu nào^[1]. Nguyễn Thị Kiều Tiên so sánh thêm: tục ngữ Khmer có ít dự báo thời tiết hơn và hầu hết nói về mưa, điều tác giả lý giải bằng việc người Khmer xưa cư trú chủ yếu trên các giồng đất cao; hai bên vẫn gặp nhau ở nhiều câu về hiếu và vợ chồng^[2].