Khởi nghĩa Bà Triệu (năm 248)

Bối cảnh: ách đô hộ của nhà Ngô

Giữa thế kỷ III, vùng đất Giao Châu thuộc quyền nhà Đông Ngô. Bài tổng hợp của Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho biết quan lại nhà Ngô bắt dân phải nộp hương liệu, hạt trai, ngọc, đồi mồi, ngà voi và nhiều thứ quả lạ, khiến đời sống nhân dân ngày càng kiệt quệ^[2]. Trong bối cảnh đó, Triệu Thị Trinh, còn gọi là Triệu Quốc Trinh, Trinh Nương hay Triệu Ẩu, cùng anh là Triệu Quốc Đạt dựng cờ khởi nghĩa ở quận Cửu Chân, nay thuộc Thanh Hóa^[1][2].

Xuất thân và chí hướng

Hồ sơ di tích trên trang của Cục Di sản văn hóa ghi bà sinh năm 226, quê ở vùng Quân Yên (Quan Yên), quận Cửu Chân, trong một gia đình hào trưởng^[1][2]. Theo bài của bảo tàng và hồ sơ di tích, bà nổi tiếng có chí khí và võ nghệ; câu nói được dẫn lại nhiều lần là bà chỉ muốn "cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông", đánh đuổi quân Ngô chứ không chịu làm tì thiếp người ta^[1][2][3]. Bài của bảo tàng cũng kể các truyền thuyết dân gian về bà, như chuyện thu phục con voi trắng một ngà; đây là chi tiết truyền thuyết chứ không phải ghi chép sử liệu^[2].

Diễn biến cuộc khởi nghĩa năm 248

Theo bài của bảo tàng, hai anh em đưa nghĩa quân vượt sông Chu đến vùng rừng núi Nưa (nay thuộc Nông Cống, Triệu Sơn) để lập căn cứ, luyện quân và chuẩn bị lương thảo. Cuộc khởi nghĩa nổ ra năm 248, nghĩa quân đánh chiếm thành Tư Phố rồi xuống vùng Bồ Điền lập căn cứ mới, cùng ba anh em họ Lý xây dựng hệ thống đồn lũy^[2]. Khởi nghĩa lan từ Cửu Chân ra Giao Chỉ và vào tận Cửu Đức, Nhật Nam; thứ sử Giao Châu bị giết, và sử nhà Ngô được bài này dẫn lại là "toàn thể Châu Giao đều chấn động"^[2]. Sau khi Triệu Quốc Đạt mất, nghĩa quân tôn Triệu Thị Trinh làm chủ tướng, xưng Nhụy Kiều tướng quân^[1][2][4]. Các nguồn không thống nhất về cái chết của người anh: bài của bảo tàng viết ông tử trận^[2], còn hồ sơ di tích và Báo Văn hóa đời sống Thanh Hóa viết ông lâm bệnh mà mất^[1][4].

Lục Dận đàn áp và cái chết của Bà Triệu

Trước thế mạnh của nghĩa quân, vua Ngô cử Lục Dận làm thứ sử Giao Châu, đem thêm khoảng 8.000 quân sang đàn áp^[2][3][4]. Theo bài của bảo tàng, Lục Dận vừa trấn áp, vừa dùng của cải lung lạc một số thủ lĩnh địa phương để ổn định Giao Chỉ rồi dồn lực đánh Cửu Chân; nghĩa quân non trẻ, thua kém về tổ chức và vũ khí nên tan vỡ^[2]. Bà Triệu rút về núi Tùng và tự vẫn, theo truyền lại bà nói "sinh vi tướng, tử vi thần"^[2][4]. Các nguồn ghi tuổi và ngày mất khác nhau, xem mục cuối.

Đền thờ và ký ức dân gian

Nhân dân Thanh Hóa suy tôn bà là Vua Bà, Nữ Vương và lập nhiều đền thờ; Báo Văn hóa đời sống Thanh Hóa nêu ba nơi thờ chính là khu đền Trúc ở Quan Yên (quê nhà), khu núi Nưa – đền Nưa – Am Tiên, và đền thờ Bà Triệu ở thôn Phú Điền, nơi bà quyên sinh^[4]. Báo Nhân Dân cho biết Lý Nam Đế đã lập miếu thờ bà và truy phong, và tin năm 2015 của tờ báo thuật lại lễ trao bằng xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt cho Khu di tích Bà Triệu theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ^[3]. Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, khu di tích gồm đền thờ và lăng mộ Bà Triệu, mộ ba ông tướng họ Lý, miếu Bàn Thề, đình Phú Điền và đền Đệ Tứ^[1].

Những điểm các nguồn không thống nhất

Ngày bà mất được ghi là 22 tháng 2 âm lịch năm Mậu Thìn (248) trong bài của bảo tàng và Báo Văn hóa đời sống Thanh Hóa, nhưng hồ sơ trên trang Cục Di sản văn hóa ghi 22 tháng Tám^[1][2][4]. Tuổi của bà cũng khác nhau: hồ sơ di tích và báo Thanh Hóa nói bà mất lúc 23 tuổi, trong khi cùng một bài báo lại nói bà 19 tuổi khi khởi nghĩa^[1][4]. Vì thế bài này không nêu tuổi cụ thể.