Dân tộc La Ha

Tên gọi và nguồn gốc

Người La Ha tự gọi là La Ha, Klá hoặc Phlạo. Cộng đồng có hai nhóm địa phương là La Ha cạn (Khlá Phlạo) và La Ha nước (La Ha Ủng)^[1][2]. Điều tra ngày 1/4/2019 ghi nhận 10.157 người^[1][2].

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết người La Ha cư trú lâu đời ở vùng Tây Bắc; do sống chung với người Thái Đen, cả hai nhóm chịu ảnh hưởng văn hóa Thái về ngôn ngữ, trang phục, nhà cửa và phong tục^[2]. Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo viết rằng theo tài liệu chữ Thái cổ, khi người Thái Đen đến vùng này vào thế kỷ XI - XII đã gặp tổ tiên của người La Ha; người Thái vẫn đặt cỗ "trâu trắng" để tế thủ lĩnh Ùm Poi trong lễ cúng Mường^[1].

Địa bàn cư trú

Trang của bdttg chỉ nói chung là người La Ha có mặt sớm ở miền Tây Bắc^[1]. Theo Báo Văn Hóa, ở Sơn La họ sinh sống tập trung tại Mường La, Thuận Châu, Mộc Châu và Quỳnh Nhai^[4]; chú thích ảnh của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam còn nhắc tới Than Uyên (Lai Châu)^[2] (tên huyện theo cách ghi của nguồn). Hiện nay nhiều nhà dùng xi măng cốt thép và bố trí khác truyền thống, nhất là ở khu tái định cư thủy điện Sơn La^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng La Ha thuộc nhóm Ka Đai, ngữ hệ Thái - Ka Đai^[1][2], cùng nhóm với tiếng La Chí, Cơ Lao và Pu Péo^[3]. Trước kia người La Ha học chữ Thái; họ dùng tiếng Thái rất thành thạo, biết hát và làm thơ bằng tiếng Thái^[1][2]. Các nguồn đọc được không nhắc tới hệ chữ viết riêng.

Kinh tế truyền thống

Theo bdttg, người La Ha ban đầu làm ruộng nước nhưng kinh tế chính là nương rẫy du canh du cư kết hợp săn bắt, hái lượm, dùng gậy chọc lỗ và dao phát nương; cây trồng chính là lúa nếp, ngô, đậu tương và bông. Phụ nữ không dệt mà đổi bông lấy vải của người Thái; vận chuyển bằng gùi, trâu kéo và ngựa thồ^[1]. Bảo tàng mô tả sinh kế chính là nương rẫy (lúa nếp, sắn, ngô, bông) kết hợp ruộng nước, chăn nuôi quy mô hộ gia đình; săn bắt, hái lượm giữ vai trò quan trọng, còn nghề dệt từng phát triển tinh xảo nhưng nay đã mai một nhiều^[2].

Lương thực chính trước kia là gạo nếp đồ thành xôi, nay chuyển sang cơm tẻ; thức ăn thường được ướp chua, nướng, lùi hoặc sấy khô^[1]. Giỏ đan có nắp bằng tre, nứa, mây là đồ thủ công đáng chú ý, phụ nữ dùng để đi chợ, đựng đồ thêu và trang sức^[1].

Nhà ở

Người La Ha ở nhà sàn, có hai kiểu. Nhà ở tạm 1 - 3 năm của nhóm du canh có hai đầu hồi mái tròn, dài như hình hàm lợn; nhà ở lâu năm của nhóm định cư có mái tròn khum như mai rùa, giống nhà Thái Đen. Phần tiếp khách chiếm từ một nửa đến hai phần ba diện tích nhà, vách ngăn có cột buộc hũ rượu cần^[1].

Trang phục

Theo bdttg, đàn ông trước đây búi tóc sau gáy, nay chỉ còn vài cụ già và thầy cúng giữ tục này. Phụ nữ nhuộm răng đen và mặc giống người Thái Đen; kiểu búi tóc từng phân biệt người đã chồng và chưa chồng, nhưng có nơi do ảnh hưởng người Thái Trắng nên không còn phân biệt^[1]. Trang của bảo tàng không mô tả riêng trang phục La Ha^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Làng bản do Khun cai đứng đầu, có Khun tang và Khun téng giúp việc, đều do dân bầu ra^[1]. Gia đình truyền thống là gia đình nhỏ phụ hệ, người chồng, người cha là chủ hộ và quyết định việc quan trọng; trước đây dòng họ không chặt chẽ, không có trưởng họ, còn các dòng họ gốc như Quàng, Lò, Cà thờ vật tổ và có nhiều kiêng kỵ^[2].

Hôn nhân một vợ một chồng, nam nữ được tự do tìm hiểu^[2]. Theo bdttg, nhà trai dạm hỏi bằng trầu và trâu; việc cưới xin có khoản tiền cưới (nang khả pom) và tục ở rể 4 - 8 năm, nên còn dấu vết của quan hệ trao đổi giữa hai nhà. Lễ cưới chính thức (thu mà phu) tổ chức sau khi mãn hạn ở rể, cô dâu đổi họ và không về ở với bố mẹ đẻ nữa^[1]. Bảo tàng ghi thời gian ở rể là ít nhất ba năm hoặc theo thỏa thuận^[2].

Người La Ha chôn cất người chết, không hỏa táng. Trước khi đưa đám, con trai phá nơi thờ hoặc đập phên để đuổi ma của bố hoặc mẹ; nhà mồ là một ngôi nhà nhỏ hai mái cao khoảng 2 m, lợp gianh tháo từ nhà ở, trong đó đặt đồ dùng thiết yếu^[1]. Theo bảo tàng, tối hôm chôn có lễ tiễn hồn^[2].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người La Ha thờ tổ tiên trong gian "hóng" như người Thái. Thầy cúng (một lao) gọi hồn, đuổi tà ma và cúng tổ tiên, thần linh hằng năm hoặc hai, ba năm một lần^[1]. Họ có nhiều điều kiêng kỵ, như không mang rau xanh, lá xanh hay thịt sống vào cửa chính, đặt quai nồi, chảo theo hướng khác với hướng nằm của người trong nhà^[1]. Theo bảo tàng, tín ngưỡng của họ là vạn vật hữu linh, chỉ thờ tổ tiên tới hai đời; khi bố mẹ mất, con trai làm lễ đuổi ma ông bà để bắt đầu thờ bố mẹ, lấy tấm phên tre làm nơi thờ^[2].

Trang của bdttg không nêu tên lễ hội cụ thể. Báo Văn Hóa viết về lễ hội "Pang A" (còn gọi là Láng Pang Ả): trong trích đoạn nghi lễ trình diễn ngày 9/10/2025 ở xã Mường La, người La Ha dựng cây nêu "Xặng pang" gồm cây móc tượng trưng cho trâu đen và cây chuối tượng trưng cho trâu trắng; thầy mo cúng mời tổ tiên, thần núi rừng, sông suối, thổ công, thổ địa về chứng giám. Lễ hội cảm tạ trời đất, thần linh, tổ tiên và cầu cho mùa màng tươi tốt, con người khỏe mạnh; sau phần lễ, bà con múa và chơi trò chơi^[4]. Một nghiên cứu đăng trên Tạp chí Dân tộc học năm 2006 nói về lễ hội Măng Hoa (pang a nụn ban) ở bản Lót, xã Ít Ong, là lễ cúng cầu mùa gắn với việc chữa bệnh cho người dân, trong đó thầy mo vừa là chủ lễ vừa là chủ hội^[5].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, các điệu múa của người La Ha gồm tăng bu (múa dỗ ống), múa khăn, múa lật; tăng bu, hưn mạy và sừng lừng gắn với tín ngưỡng phồn thực và nông nghiệp. Ném còn (khòn) là trò chơi đòi hỏi sự khéo léo, nhanh nhẹn, ngoài ra có những trò diễn tái hiện hoạt động mưu sinh như chặt cây làm nhà, đi săn, hái lượm, đi cày, chữa bệnh^[2]. Trong lễ hội Pang A có múa cầu mưa, múa khăn, múa kiếm, múa trống, múa xòe, thi ném còn và gõ tăng bu; múa "Sừng lừng" thể hiện tín ngưỡng phồn thực, cầu cho con người khỏe mạnh và vạn vật sinh sôi^[4]. Bdttg nhắc hai điệu múa đặc trưng gắn với tín ngưỡng linga và cung kiếm^[1].