Dân tộc Thổ

Tên gọi và nguồn gốc

Thổ là tên tự gọi; cộng đồng còn được gọi là Người Nhà Làng, Mường, Con Kha^[1]. Các nhóm địa phương gồm Kẹo, Mọn, Cuối, Đan Lai, Ly Hà, Tày Poọng, cùng nhóm Họ (theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo) hoặc Lâm La (theo Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam)^[1][2]. Về nguồn gốc, Bộ Dân tộc và Tôn giáo cho rằng người Thổ hình thành khi người Mường di cư từ miền tây Thanh Hóa gặp người Việt từ các huyện ven biển Nghệ An rồi hòa nhập với cư dân bản địa^[1]; một bài trên báo Nhân Dân năm 2022 lại xem họ là hậu duệ của bộ phận người Việt cổ ở lại vùng trung du, miền núi Nghệ An, Thanh Hóa khoảng 4.000 năm trước^[3]. Điều tra 53 dân tộc thiểu số ngày 01/4/2019 ghi nhận 91.430 người Thổ, xếp thứ 23 trong 54 dân tộc^[1][2][3].

Địa bàn cư trú

Người Thổ cư trú ở vùng trung du và miền núi Nghệ An và Thanh Hóa; ở Nghệ An, họ tập trung ở các huyện miền tây^[1][2]. Nhóm Tày Poọng tập trung ở xã Tam Hợp (vùng Tương Dương cũ), nhóm Đan Lai - Ly Hà ở một số xã vùng Con Cuông cũ; các nhóm khác sống ở vùng Như Xuân (Thanh Hóa), Nghĩa Đàn, Tân Kỳ, Quỳ Hợp và thị xã Thái Hòa (Nghệ An)^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Thổ thuộc nhóm Việt - Mường, ngữ hệ Nam Á^[1][2]. Người Thổ trước đây không có chữ viết riêng, chỉ một số người biết chữ Hán; hiện nay tiếng Việt được phổ cập rộng rãi^[1][3].

Kinh tế truyền thống

Người Thổ chủ yếu làm nương rẫy, một số ít làm ruộng nước. Cây lương thực chính là lúa, sau đó là sắn và ngô; nhóm Kẹo, Mọn, Cuối trồng nhiều gai. Nghề đánh cá phát triển, còn săn bắt, hái lượm chỉ có ở một số vùng^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, từ năm 1998 nhiều nơi chuyển sang làm ruộng nước; cây gai từng được thu mua qua hợp tác xã, nay người dân trồng mía bán cho nhà máy đường^[2].

Nghề đan võng gai là nét đặc sắc. Một bài báo năm 2025 ghi lại việc phụ nữ ở một xóm của xã Giai Xuân (vùng Tân Kỳ cũ, Nghệ An) đan võng từ sợi gai hoang trong rừng: mỗi chiếc cần khoảng 2,5 đến 4 kg sợi khô, một người đan liên tục mất 15 đến 20 ngày, khâu kết đầu võng khó nhất và thường cần hai đến ba người. Bé gái học nghề bằng cách quan sát từ nhỏ. Võng gai là một phần của hồi môn, tượng trưng cho tình vợ chồng bền chặt; khi có người qua đời, người ta đan một chiếc võng nhỏ để tri ân người đã khuất^[4]. Báo Nhân Dân cũng nhắc đến việc phục hồi nghề làm bánh gai và đan võng gai, và coi nghề đan võng gai là một di sản văn hóa phi vật thể^[3].

Trước đây người Thổ ăn chủ yếu gạo nếp, nay phần lớn ăn gạo tẻ; lúc giáp hạt dùng củ, rau, quả rừng. Dịp lễ tết có bánh chưng, bánh giầy, bánh gai^[1]; rượu sắn, rượu gạo, rượu cần và trầu cau được dùng phổ biến^[3].

Nhà ở

Nhà truyền thống là nhà sàn, vách nứa hoặc gỗ; một số vùng làm nhà cột ngoãm^[1][2]. Vật liệu thường là gỗ rừng, tre nứa và lá^[3]. Ngày nay nhà ở đang chuyển dần từ nhà sàn sang nhà đất, nhà tầng^[1][3]. Đồ nhỏ được gánh hoặc đựng trong sọt, đồ nặng chuyên chở bằng xe gỗ do trâu bò kéo^[1].

Trang phục

Theo Bảo tàng Dân tộc học, phụ nữ mặc áo trắng cổ tròn, váy vải chàm dệt kẻ sọc ngang và đội khăn vuông trắng; nam giới mặc quần đũng rộng, áo ngắn hoặc áo lương màu đen, đội khăn nhiễu tím và đi guốc mộc^[2]. Bộ Dân tộc và Tôn giáo ghi trang phục nữ khác nhau theo vùng: ở Lâm La mặc váy đen thêu chỉ, ở Quỳ Hợp mặc váy mua hoặc đổi từ người Thái; khăn trắng được dùng hằng ngày, khác với nhiều dân tộc khác^[1].

Tổ chức xã hội và gia đình

Đơn vị nhỏ nhất trước đây là làng (nay gọi là xóm), đứng đầu là trùm làng được bầu hằng năm và lo việc sưu dịch, thuế khóa; ngày nay xóm vận hành theo tổ chức hành chính nhà nước với trưởng xóm cùng các đoàn thể^[1][2]. Tổ chức mường khá mờ nhạt; nhóm Tày Poọng và Đan Lai gọi đơn vị cư trú là bản^[3]. Gia đình nhỏ theo chế độ phụ quyền là phổ biến, quan hệ trong gia đình và làng xóm mang tinh thần tương trợ^[1][3].

Tục ngủ mái cho phép nam nữ trò chuyện tự do trong hội hè, tết nhưng phải giữ đúng mực theo dư luận và luật tục, từ đó có thể nên đôi. Tục này phổ biến ở Nghĩa Đàn, Tân Kỳ, Quỳ Hợp nhưng không có hoặc không còn ở Tương Dương, Con Cuông^[1][2][3]. Lễ cưới gồm nhiều bước; nhà trai thường đưa sang nhà gái trâu, bạc, vải, xôi và lợn, nhiều vùng có tục ở rể^[1][2]. Sau khi sinh ba ngày, gia đình cúng bà mụ và đặt tên cho con; sản phụ kiêng cữ một tháng^[1][2].

Đám tang trước đây tổ chức lớn và tốn kém, có nhà giết đến 12 con trâu, thi hài quàn trong nhà nhiều tuần. Quan tài làm từ thân cây gỗ khoét rỗng; nhà táng không đốt mà đặt ngay cạnh mộ; gia đình cúng vào các ngày 30, 50 và 100 sau khi chôn^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, nghi thức tang ma nay đã giản lược^[2].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Thổ chủ yếu theo tín ngưỡng vạn vật hữu linh; họ thờ tổ tiên, thổ công, thần bếp, Thành hoàng và các loại ma như ma rừng, ma suối, ma cây, ma núi^[2][3]. Bộ Dân tộc và Tôn giáo nêu thêm việc thờ các thần liên quan đến đánh giặc và khai khẩn đất, cúng bà mụ khi trẻ ốm, cúng vía người lớn dịp lễ tết hoặc khi đau ốm; vong hồn không được thờ trong nhà thì lập miếu ngoài trời, còn các cô gái chết trước tuổi thành niên được thờ bằng cột gỗ^[1].

Các nguồn tham khảo không mô tả lễ hội riêng của người Thổ, chỉ nhắc chung đến lễ, tết và các dịp cúng vía cùng việc làm bánh chưng, bánh giầy, bánh gai^[1][2].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Người Thổ có vốn văn nghệ dân gian đa dạng, gồm đồng dao, ca dao và tục ngữ rất phong phú; các địa phương đang nỗ lực khôi phục nét văn hóa truyền thống^[1][2]. Trò chơi truyền thống có kéo co, múa sư tử, cờ tướng, đá cầu và đánh cù^[1]. Các nguồn đã đọc không đề cập nhạc cụ riêng của dân tộc này^[1][2].