Dân tộc Rơ Măm

Tên gọi và nguồn gốc

Dân số người Rơ Măm là 639 người theo điều tra ngày 01/4/2019, thuộc nhóm ba dân tộc có dân số ít nhất Việt Nam^[1][2][3]. Các nguồn không giải thích nguồn gốc tên gọi "Rơ Măm". Theo Bộ Dân tộc và Tôn giáo, già làng cho rằng tổ tiên họ đã sống ở khu vực này từ rất lâu^[1]. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam cho biết họ cư trú lâu đời ở vùng biên giới ba nước Việt Nam, Lào, Campuchia^[2]; Báo Nhân Dân ghi nguồn gốc tộc người chưa được xác định rõ^[3].

Địa bàn cư trú

Đầu thế kỷ XX người Rơ Măm đông hơn nhiều, sống rải rác trong 12 làng xen với người Gia-rai; hiện nay họ chỉ tập trung ở một làng^[1][3]. Đó là làng Le, xã Mô Rai, huyện Sa Thầy, tỉnh Kon Tum cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi), giáp biên giới Việt Nam - Campuchia^[2][3]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, làng hiện còn có thêm người Kinh, Gia-rai và Xơ-đăng^[2].

Ngôn ngữ và chữ viết

Tiếng Rơ Măm thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ Me, ngữ hệ Nam Á; chịu nhiều ảnh hưởng của tiếng Khơ Me và gần với một số nhóm thuộc dân tộc Xơ Đăng^[1]. Bảo tàng Dân tộc học ghi tiếng Rơ Măm gần tiếng Ha-lăng và Ca-dong^[2]. Người Rơ Măm thông thạo nhiều thứ tiếng, trong đó có tiếng phổ thông^[1]; theo điều tra năm 2019, 80,0% người từ 15 tuổi trở lên biết đọc, biết viết chữ phổ thông^[3]. Các nguồn đã đọc không nói đến chữ viết riêng của người Rơ Măm.

Kinh tế truyền thống

Người Rơ Măm làm rẫy, trồng lúa nếp là chủ yếu, kèm ít lúa tẻ, ngô và sắn^[1]. Họ dùng dao phát, rìu để đốn cây, đốt rẫy, gieo hạt bằng hai gậy chọc lỗ và ống đựng hạt, tuốt lúa bằng tay. Săn bắt, hái lượm vẫn giữ vai trò quan trọng; cá được đánh bắt ở suối bằng tay, rổ, đó và lá độc^[1]. Trồng bông và dệt vải là nghề phụ phát triển nhất, vải không chỉ đủ dùng mà còn đổi lấy dầu đốt, muối và nông cụ bằng sắt^[1].

Bảo tàng Dân tộc học cho biết từ năm 1986, người Rơ Măm mở rộng sang ruộng nước, cây ăn quả (chuối, mít) và cây công nghiệp (cà phê, cao su), nhưng năng suất còn thấp; một số hộ làm thuê cho lâm trường nhưng thu nhập chưa bảo đảm sinh kế bền vững^[2].

Tập quán ăn bốc còn phổ biến; món ưa thích là cơm nếp nướng trong ống tre hoặc nứa, ăn với canh và muối ớt; dịp lễ tết có rượu cần ủ từ gạo, sắn, ngô^[1]. Gùi là phương tiện vận chuyển chính, đan hoa văn bằng nan nhuộm đen^[1].

Nhà ở

Truyền thống là nhà sàn dài, các hộ nối tiếp nhau quanh nhà rông ở giữa làng; cửa các nhà hướng về nhà rông, khoảng sân giữa là nơi vui chơi, quanh làng có hàng rào^[1][2]. Mỗi cặp vợ chồng có buồng riêng và bếp riêng, gian giữa dùng tiếp khách^[1]. Hiện nay nhà rông và nhà sàn dài gần như không còn; nhà được xây dọc hai bên đường chính theo chương trình hỗ trợ của Nhà nước, là nhà kiên cố vách gỗ mái ngói (theo Cổng thông tin của Bộ Dân tộc và Tôn giáo) hoặc nhà gạch mái tôn (theo Bảo tàng Dân tộc học)^[1][2].

Trang phục

Y phục làm từ vải mộc, không nhuộm: khố nam dài đến ống chân, váy quấn và áo không ống tay của nữ; trời lạnh có thêm tấm choàng vừa làm áo vừa làm chăn^[1][2]. Phụ nữ thường ở trần hoặc mặc áo cộc tay; trang sức chủ yếu là vòng tay, vòng cổ, hoa tai bằng ngà voi, nứa hoặc gỗ^[1][2]. Khi trưởng thành, nam nữ cắt bốn hoặc sáu chiếc răng cửa hàm trên^[1]. Theo Bảo tàng Dân tộc học, nay tục căng tai và cà răng không còn, trang phục truyền thống được thay bằng trang phục người Kinh hoặc các dân tộc lân cận^[2].

Tổ chức xã hội và gia đình

Đứng đầu làng là già làng, người lớn tuổi nhất, do dân bầu; làng là cộng đồng láng giềng bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ^[1]. Quan hệ xã hội còn dấu vết chế độ mẫu hệ, đang chuyển dần sang phụ hệ; luật tục được coi trọng^[1][2].

Lễ cưới gồm hai bước là ăn hỏi và đám cưới, chủ yếu là bữa ăn chung của dân làng chúc mừng đôi trẻ. Sau cưới, đôi vợ chồng ở nhà vợ 4 - 5 năm rồi về nhà chồng hoặc ở luân phiên hai bên^[1]. Trước đây phụ nữ sinh con trong nhà nhỏ ngoài rừng, nay sinh tại nhà với sự giúp đỡ của bà đỡ trong làng^[1].

Khi có người mất, dân làng đánh trống báo tin; thi hài đặt ở phía trước nhà, đầu hướng vào trong, chôn cất sau một đến hai ngày. Mộ xếp hàng sao cho mặt người chết không hướng về làng^[1]. Vài ba năm sau lễ mai táng, gia đình tổ chức lễ bỏ mả^[2]. Trong lễ bỏ mả, hai người đeo mặt nạ nam (có hai sừng) và nữ (có hai răng nanh) đánh trống, nhảy múa; sau lễ, mặt nạ được treo trên nhà mồ. Nhà mồ nổi bật với cặp ngà voi chạm khắc trên đỉnh bốn cột ở góc nhà^[1].

Tín ngưỡng, lễ hội

Người Rơ Măm theo quan niệm vạn vật hữu linh: trời, đất, sông, núi, con vật, chiêng, ché đều có "hồn" (jàng), và người chết hóa thành ma^[1][2]. Thần được thờ nhiều nhất là thần lúa (Jàng Sri/Hri), với các lễ cúng khi gieo trồng, lúc lúa trổ đòng và trước khi tuốt lúa; theo Bảo tàng Dân tộc học, các lễ chính trong năm gồm lễ cúng sau khi đốt rẫy, lễ cúng trỉa lúa, lễ cúng xin tuốt lúa sớm và lễ mở cửa kho lúa (Tết cơm mới)^[1][2]. Lễ cúng cũng được tổ chức khi làm nhà, lập làng, ốm đau, sinh con; vật hiến sinh là gà, lợn, dê hoặc trâu, trong đó trâu là lớn nhất^[1][2].

Lễ mở kho lúa được Vietnam News gọi là nghi lễ quan trọng nhất của người Rơ Măm; lễ tổ chức sau khi thu hoạch xong, vào khoảng tháng 11 - 12 hằng năm và kéo dài ba ngày^[4]. Ngày đầu, các gia đình mang lễ vật ra rẫy cầu Yàng, đàn ông rót rượu trước kho lúa của nhà mình rồi mở cửa để phụ nữ lấy lúa về, mỗi cửa kho đặt một cành lá tươi cầu mùa bội thu; người đứng đầu làng làm lễ tại nhà rông mời Yàng dự lễ, và các nhà lấy lửa từ bếp lửa thiêng ở nhà rông về bếp mình. Ngày thứ hai cả làng dự lễ lớn và hiến sinh một con trâu; ngày thứ ba là lễ tiễn Yàng. Sau lễ, dân làng ăn cơm lam, uống rượu cần, hát múa ở sân nhà rông^[4]. Báo Nhân Dân cho biết lễ mừng lúa mới là lễ lớn nhất, sau đó thường có nhiều đám cưới và lễ bỏ mả^[3].

Văn học, nghệ thuật dân gian

Văn nghệ dân gian Rơ Măm có dân ca và hát giao duyên của thanh niên, truyện kể của người già; các nhạc cụ như chiêng, trống, đàn, sáo làm từ tre, nứa trong rừng^[1]. Đồng bào đánh cồng chiêng và múa xoang trong lễ mừng lúa mới^[3].