Khu dự trữ sinh quyển thế giới Mũi Cà Mau

Khái quát

Theo bản ghi của Chương trình Con người và Sinh quyển (MAB) của UNESCO, khu dự trữ sinh quyển Mũi Cà Mau nằm ở mũi cực nam Việt Nam, gồm đất ngập nước và rừng nhiệt đới, cùng các cụm đảo ngoài khơi như Hòn Khoai, Hòn Chuối, Hòn Đá Bạc, Hòn Buông. Khu kết hợp các hệ rừng ngập mặn, rừng tràm trên đất than bùn và những sinh cảnh biển – ven biển có giá trị sinh thái cao. Tổng diện tích là 371.506 ha, trong đó 118.236 ha đất liền và 253.270 ha vùng biển, với 170.321 cư dân; năm đề cử là 2009^[1]. Báo Đại biểu Nhân dân, dẫn nguồn của Cục Bảo tồn đa dạng sinh học, ghi rằng Ủy ban Điều phối quốc tế MAB họp phiên thứ 21 vào cuối tháng 5/2009 tại Hàn Quốc và chính thức đưa Mũi Cà Mau vào danh sách^[4]. Một nghiên cứu năm 2014 ghi ngày 26/5/2009^[2].

Vùng lõi và vườn quốc gia

Theo UNESCO, vùng lõi gồm ba phần: các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt trong Vườn quốc gia Mũi Cà Mau và Vườn quốc gia U Minh Hạ, cùng một vành đai rừng phòng hộ ven biển^[1]. Nghiên cứu năm 2014 cho biết Vườn quốc gia Mũi Cà Mau được thành lập ngày 14/7/2003 trên cơ sở Khu bảo tồn thiên nhiên Đất Mũi, rồi được công nhận là khu Ramsar thứ năm của Việt Nam vào ngày 27/11/2012^[2]. UNESCO mô tả đây là khu có rừng ngập mặn và bãi triều lớn nhất còn lại trên bán đảo Cà Mau, và là nơi duy nhất ở Việt Nam có hai chế độ thủy triều gặp nhau, tạo ra lượng bồi tụ hình thành các bãi bùn mới^[1].

Bồi tụ ở bờ tây, xói lở ở bờ đông nam

Cơ chế này được nghiên cứu năm 2014 giải thích như sau: bờ đông chịu bán nhật triều không đều, biên độ khoảng 1,8–2,8 m, còn bờ tây chịu nhật triều không đều, biên độ khoảng 0,8–1,0 m. Chênh lệch mực nước giữa hai bờ đẩy dòng vật chất từ đông sang tây qua hệ thống sông, kênh, rạch dày đặc. Nhờ vậy khu vực mở rộng dần về phía tây; tốc độ bồi tụ trung bình giai đoạn 1953–2011 là khoảng 40,65 m mỗi năm, trong khi bờ biển phía đông nam bị xói lở trung bình khoảng 33,24 m mỗi năm trong cùng thời kỳ^[2]. Ở bờ tây, các thảm rừng phân bố theo quy luật từ ngoài biển vào đất liền: rừng mắm tự nhiên, rừng mắm – đước hỗn giao rồi rừng đước tự nhiên^[2].

Rừng ngập mặn

Báo VnExpress năm 2025 cho biết Cà Mau có hơn 63.000 ha rừng ngập mặn, phần lớn thuộc khu dự trữ sinh quyển, với các loài đặc trưng như đước, mắm, vẹt, sú, dà, dừa nước^[3]. Nghiên cứu năm 2014, xét bốn xã Đất Mũi, Viên An, Đất Mới và Lâm Hải (37.753,70 ha), tính được 18.129,85 ha đất có rừng, gồm 6.856,03 ha rừng tự nhiên và 11.273,82 ha rừng trồng, trong đó rừng đước trồng chiếm diện tích lớn nhất^[2].

Cũng theo nghiên cứu đó, diện tích rừng ngập mặn của bán đảo Cà Mau giảm từ 140.000 ha năm 1943 xuống còn 51.000 ha năm 1995. Các tác giả nêu nguyên nhân gồm dùng chất diệt cỏ trong chiến tranh, khai thác quá mức, phá rừng làm đầm tôm quảng canh, lấy đất nông nghiệp, đô thị hóa và ô nhiễm; chính sách phục hồi rừng được ban hành từ năm 1996^[2]. Một nghiên cứu của Trường Đại học Đồng Tháp (2024) lập 30 ô tiêu chuẩn ở ven biển Mũi Cà Mau, ghi nhận 7 loài cây thân gỗ thuộc 4 họ. Lượng carbon trong sinh khối trên mặt đất đạt khoảng 72,81–124,49 tấn/ha, còn carbon trong đất cao nhất ở nơi cách mép biển 500 m^[5].

Đa dạng sinh học

UNESCO liệt kê các cây đặc trưng như bùi (Ilex cymosa), mốp (Alstonia spathulata), tràm (Melaleuca cajeputi), cùng nhiều loài thú, chim như khỉ ăn cua (Macaca fascicularis), già đẫy Java (Leptoptilos javanicus), cò lạo Ấn Độ (Mycteria leucocephala) và bồ nông chân xám. Vùng này còn có những loài được thế giới quan tâm như rùa Batagur baska (cực kỳ nguy cấp), rái cá Lutra sumatrana và cò thìa mặt đen Platalea minor, đồng thời là nơi dừng chân và trú đông của chim nước^[1]. Rừng ngập mặn đồng thời bảo vệ bờ khỏi xói lở và nước dâng do bão, điều hòa khí hậu địa phương và lọc chất ô nhiễm^[1].

Cộng đồng và du lịch

Khoảng 20 dân tộc sinh sống trong khu, đa số là người Kinh, bên cạnh người Khmer và người Hoa. Kinh tế chủ yếu là nông nghiệp, nuôi trồng và đánh bắt thủy sản, du lịch; một số mô hình sinh kế kết hợp quản lý rừng ngập mặn với nuôi trồng quy mô nhỏ, giữ môi trường sinh sản cho tôm, cua, nhuyễn thể^[1]. Theo VnExpress, tuyến tham quan xuyên rừng ở Vườn quốc gia Mũi Cà Mau hoạt động từ năm 2019; năm 2024, khu du lịch đón hơn 480.400 lượt khách, tăng 17% so với năm trước, trong đó gần 33.000 lượt đi tuyến xuyên rừng^[3].