Ba lần kháng chiến chống quân Mông – Nguyên thời Trần (1258, 1285, 1287–1288)

Ba lần xâm lược

Theo báo Nhân Dân, trong khoảng 30 năm (1258–1288) đế chế Mông – Nguyên ba lần xâm lược Đại Việt^[1]. Lần thứ nhất (1258): dưới sự chỉ huy của Thái sư Trần Thủ Độ, triều Trần tạm rút khỏi Thăng Long và thực hiện kế “thanh dã” (vườn không nhà trống); giặc vào thành chỉ thấy thành trống, nhờ vậy lực lượng được bảo toàn để chờ phản công^[1]. Bài của Nguyễn Ngọc Tiến cho biết hoàng tộc, quan lại và dân chúng của 61 phường được sơ tán, quân Mông chiếm thành khoảng 11 ngày rồi bị đánh bại ở Đông Bộ Đầu vào cuối tháng 1/1258^[2]. Các nguồn ghi lệch nhau một đến vài ngày về thời điểm chiếm thành và ngày phản công^[2][4]. Vietnam+ cho biết Trần Quốc Tuấn (Hưng Đạo Đại vương) khi ấy được giao quyền tiết chế để lo việc bảo vệ biên giới^[6].

Lần thứ hai (1285)

Theo bài của Tiến Đức đăng lại trên trang Bảo tàng Lịch sử quốc gia, năm 1284, khi quân Nguyên mượn đường đánh Chiêm Thành và có ý dòm ngó Đại Việt, vua Trần Nhân Tông triệu các phụ lão họp ở điện Diên Hồng để hỏi kế; các phụ lão đều quyết chiến^[5]. Năm 1285 và 1288, Trần Quốc Tuấn giữ chức Quốc công tiết chế, tổng chỉ huy quân đội^[6].

Quân Nguyên chiếm Thăng Long từ khoảng ngày 18–19/2/1285^[2][4]. Từ tháng 5, quân Trần phản công, thắng ở Hàm Tử – Tây Kết và Chương Dương rồi giải phóng Thăng Long; Nhịp sống Hà Nội ghi vào cuối tháng 5, còn một nguồn khác ghi ngày 9/6/1285^[2][4].

Lần thứ ba (1287–1288)

Theo bài của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, cuối tháng 12/1287 quân Nguyên chia ba đạo tiến vào: đạo của Thoát Hoan, đạo của A Lỗ, và đạo thủy do Ô Mã Nhi cùng Phàn Tiếp chỉ huy, kèm đoàn thuyền lương của Trương Văn Hổ. Trần Quốc Tuấn chủ trương vừa chặn đánh, tiêu hao địch, vừa lùi để bảo toàn lực lượng^[3]. Tháng 2/1288 quân Nguyên vào Thăng Long, triều đình rút về vùng hạ lưu; Trần Khánh Dư phục kích ở Vân Đồn và diệt đoàn thuyền lương^[3]. Quân Nguyên chiếm Thăng Long từ 2/2 đến 5/3/1288, thiếu lương, mắc dịch bệnh và liên tục bị tập kích, rồi Thoát Hoan rút về Vạn Kiếp^[2][3].

Trận Bạch Đằng diễn ra ngày 9/4/1288. Theo mô tả trên, thuyền nhẹ của quân Trần ra khiêu chiến rồi giả thua chạy về hạ lưu; khi nước triều xuống, thuyền lớn của địch lao ra biển gặp bãi cọc ngầm, nhiều chiếc vỡ và đắm, trong khi quân Trần từ hai bên bờ đánh bằng bè lửa, tên và thuyền nhỏ. Toàn bộ đạo thủy quân của Ô Mã Nhi bị tiêu diệt, Ô Mã Nhi, Phàn Tiếp và Tích Lệ Cơ bị bắt^[3]. Ngày 28/4/1288, vua Trần Nhân Tông trở về kinh đô^[3].

Nguyên nhân thắng lợi và điều còn bàn

Bài của Tiến Đức cho rằng ngoài các tướng giỏi, nhà Trần có quân đội tinh nhuệ theo tư tưởng “quân quý ở tinh, không quý ở đông” và sức mạnh đoàn kết toàn dân^[5]. Vietnam+ nhắc rằng Trần Quốc Tuấn soạn Binh thư yếu lược và Vạn Kiếp tông bí truyền thư để dạy tướng lĩnh, mất ngày 20 tháng 8 năm Canh Tý (1300) tại Vạn Kiếp^[6].

Về trận Bạch Đằng, nhóm tác giả Vũ Văn Quân, Nguyễn Duy Cường và Nguyễn Văn Anh thừa nhận vẫn còn nhiều “điểm mờ”: cách bố trí và phạm vi trận địa, sự phối hợp giữa các cánh quân, vị trí tổng hành dinh, vai trò của cánh quân do Trần Hưng Đạo và cánh quân do hai vua Trần chỉ huy. Các bãi cọc đã được báo cáo ở nhiều nơi như Yên Giang, Đồng Vạn Muối (Quảng Yên), Điền Công, sông Khoai (Uông Bí)^[7]. Vì vậy, các chi tiết về trận địa cần đọc như những cách lý giải hiện có, chưa phải kết luận cuối cùng.