Tết Khu Cù Tê của người La Chí

Tên gọi và cộng đồng

Khu Cù Tê là cái Tết lớn nhất trong năm của người La Chí, một dân tộc sống chủ yếu ở vùng núi cao các huyện Xín Mần, Hoàng Su Phì (Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) và một số xã của Lào Cai^[4][5]. Theo Cục Di sản văn hóa, "Khu Cù Tê" được coi là nhà cộng đồng để thờ cúng tổ tiên của người La Chí, nên Tết Khu Cù Tê có nghĩa là Tết được tổ chức tại nhà cộng đồng; riêng ở bản Máy, việc cúng chỉ diễn ra trong từng gia đình, mâm cúng bày trên lá chuối rừng trải trên sàn^[1]. Vì rơi vào tháng Bảy âm lịch nên Tết này còn được gọi là Tết tháng Bảy hay tết uống rượu^[3][5].

Cùng nguồn trên, người La Chí ở Hà Giang tự coi nhóm bản Díu (Xín Mần) là anh cả, bản Phùng (Hoàng Su Phì) là anh thứ hai và bản Máy (Hoàng Su Phì) là em út, theo truyền thuyết về tổ tiên Hoàng Dìn Thùng hóa thân thành những dãy núi nơi các bản làng sinh sống^[1].

Thời gian

Theo Cục Di sản văn hóa, tháng Bảy âm lịch tiết trời mát mẻ, việc nhà nông đỡ bận nên các trưởng làng (Mổ Cóc) cùng tổ chức Tết để tưởng nhớ tổ tiên, cầu làng bản ấm no, lúa tốt và truyền lại các bài cúng cho lớp trẻ^[1]. Ngày bắt đầu khác nhau giữa các bản: bản Díu ăn Tết từ ngày 1 tháng 7, bản Phùng từ ngày 17 tháng 7, bản Máy từ ngày 1 tháng 8 âm lịch; mỗi bản do hội đồng già làng quyết định dài ngắn nhưng không quá 15 ngày, và các già làng báo cho nhau ngày Tết hằng năm^[1]. Báo Lào Cai ghi nhận ở xã Nậm Khánh (Bắc Hà, Lào Cai) thời gian ăn Tết của mỗi bản cũng do hội đồng già làng và chủ lễ quyết định, không quá 15 ngày^[3].

Chuẩn bị và nghi lễ

Người chủ trì lễ phải là người đã lập gia đình, có con, gia đình hạnh phúc, chưa vi phạm lệ làng và trong nhà không có người ốm yếu; hội đồng trưởng tộc xem chân gà khô để xác nhận người được chọn^[1][3]. Trước Tết, các hộ phát quang mộ, báo cho tổ tiên biết ngày mở Tết, và nấu rượu hoẵng từ gạo nếp ủ với men gồm 12 thứ lá rừng, màu trắng đục, vị ngọt thơm^[1]. Thịt trâu và rượu hoẵng là hai thứ không thể thiếu khi cúng tổ tiên^[1][5]. Các gia đình trong dòng tộc thường góp tiền mua một con trâu; trưởng họ được đôi sừng, đem rửa sạch, phơi nắng rồi treo cùng giỏ và củ gừng ở gian giữa, thành bàn thờ tổ tiên^[1].

Khi cúng tại nhà trưởng tộc, mỗi gia đình mang theo một chai rượu, một gói xôi, một miếng thịt. Trưởng tộc tay phải cầm củ gừng buộc chỉ, tay trái cầm sừng trâu đựng rượu hoẵng, đọc bài cúng ba đời để mời các linh hồn nam rồi nữ về. Theo mô tả của Cục Di sản văn hóa, các linh hồn nhập vào người giúp việc, cùng ăn xôi, uống rượu hoẵng và nước cà đắng, thứ nước được tin là xua tà ma bám theo người chết trở về; sau đó chiêng trống nổi lên^[1]. Sau lễ tại nhà trưởng tộc là lễ cúng tại nhà trưởng làng; người hành lễ mặc áo dài, đội mũ vải chóp đen có đoạn vải tượng trưng tóc phụ nữ, theo truyền thuyết kể rằng ngày xưa việc cúng do phụ nữ đảm nhiệm rồi chuyển cho đàn ông^[1]. Người La Chí không dùng tiền giấy trong lễ cúng, và chỉ đánh trống trong những ngày Tết vì tiếng trống là lời mời tổ tiên về^[1]. Ngày Tết cuối, dân làng làm lễ tiễn tổ tiên ngoài trời cạnh nhà cộng đồng, cùng nhảy múa, đánh trống, ăn uống và hát đối đáp nam nữ, rồi Tết kết thúc^[1].

Hội và ẩm thực

Phần hội có nhiều trò chơi dân gian. Báo Lào Cai kể về đi cà kheo, đánh đu ở Nậm Khánh^[3]; Báo Đầu tư nhắc hát đối mở màn phần hội, tiếp đến là ném còn^[5]. Món ăn đặc trưng gồm bánh chưng tím, còn gọi bánh gio, làm từ gạo nếp trộn than của một loại cây rừng cùng đỗ và thịt lợn^[5].

Giá trị và bảo tồn

Tết Khu Cù Tê của người La Chí ở Hà Giang được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 2684/QĐ-BVHTTDL ngày 25 tháng 8 năm 2014, thuộc loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng, địa bàn các huyện Xín Mần và Hoàng Su Phì^[2]. Theo Báo Lào Cai, ở Nậm Khánh Tết này đã giảm quy mô do dân cư di chuyển, không còn đủ theo từng dòng họ; việc có nhà cộng đồng khiến lễ hội đông vui hơn trước^[3]. Một nghiên cứu năm 2025 của Viện Dân tộc học và Tôn giáo học cho thấy người La Chí đóng vai trò chủ thể trong duy trì lễ hội, tổ chức theo truyền thống cộng đồng và truyền dạy cho lớp sau^[4].