Lý Trường Nhân và Lý Thúc Hiến: người Giao Châu giữ quyền thứ sử (468–485)

Giao Châu sau họ Đỗ

Sau khi Đỗ Hoằng Văn rời chức năm 427, Toàn thư chép nhiều thứ sử do triều Lưu Tống cử sang Giao Châu, như Vương Huy, Nguyễn Di Chi, Đàn Hòa Chi và Lưu Mục; quân Lâm Ấp liên tục quấy phá Nhật Nam, Cửu Chân^[1][2]. Chính trong khung cảnh ấy, năm 468 xuất hiện Lý Trường Nhân, một người trong châu, rồi đến Lý Thúc Hiến, kéo dài tới năm 485.

Năm 468: Lý Trường Nhân chiếm châu

Theo Toàn thư, vào tháng ba năm Mậu Thân (468), thứ sử Lưu Mục ốm chết. Lý Trường Nhân, người trong châu, giết những thuộc hạ Mục đem từ phương Bắc sang, chiếm châu, nổi dậy và tự xưng thứ sử. Mùa thu tháng tám, nhà Tống cử thái thú Nam Khang là Lưu Bột sang nhận chức nhưng bị Trường Nhân chống lại; Cương mục thêm rằng không bao lâu Bột chết. Tháng mười một, Trường Nhân sai sứ xin hàng và tự hạ mình xuống làm người quyền coi việc châu, và việc ấy được chấp thuận^[1][2].

Wikipedia tiếng Việt, dựa vào Lịch sử quân sự Việt Nam tập 2, kể có khác: Trường Nhân cùng em họ là Lý Thúc Hiến tụ tập dân nổi dậy, trong vòng ba tháng người dân tìm giết quan quân và người phương Bắc ở lại; vua Tống không đồng ý cho chức thứ sử, chỉ cho làm Giao Châu hành kinh lược sứ, rồi cử Ngô Hỷ và Tông Phụng Bá nhưng hai người đều sợ không dám đi; sau cái chết của Lưu Bột, triều Tống buộc phải chấp nhận ông làm thứ sử^[3]. Chi tiết "cùng em họ nổi dậy" không có trong Toàn thư và Cương mục, nơi Thúc Hiến chỉ xuất hiện sau này như một người trẻ hơn trong họ^[1][2]. Bài Wikipedia về Trường Nhân cũng ghi ông sống 440 – 478 ở đầu bài, nhưng phần sau lại nói không tài liệu nào chép năm sinh và năm mất^[3].

Từ năm 479: Lý Thúc Hiến

Toàn thư chép Thúc Hiến là người trẻ hơn trong họ Trường Nhân; khi Trường Nhân chết, ông thay quyền coi việc châu. Cương mục thêm rằng ông dựa vào thế của thái thú Vũ Bình. Vì chưa có danh chính thức, Thúc Hiến sai sứ sang nhà Tống xin chức thứ sử. Tống lại cử thái thú Nam Khang là Thẩm Hoán làm thứ sử, còn Thúc Hiến chỉ được làm chỉ huy quân Ninh Viễn kiêm thái thú Tân Xương và Vũ Bình. Có danh nghĩa triều đình, người trong châu theo ông; Thúc Hiến phái quân giữ chỗ hiểm, không nhận Hoán, và Hoán ở lại Úc Lâm rồi chết. Tháng bảy năm 479, nhà Tề vừa thay nhà Tống liền cử Thúc Hiến làm thứ sử để "vỗ yên đất An Nam"^[1][2].

Năm 484 Thúc Hiến ngừng cống nạp, và đầu năm 485 nhà Tề cử Lưu Khải làm thứ sử, điều quân từ Nam Khang, Lư Lăng, Thủy Hưng sang đánh. Thúc Hiến sai sứ nhận tội, xin bãi binh, dâng mũ trụ bạc cho hai mươi đội quân và đồ trang sức lông công, nhưng vua Tề không nhận. Sợ bị Khải đánh, ông đi đường tắt từ Tương Châu về chầu triều đình nhà Tề, còn Khải vào chiếm Giao Châu^[1][2]. Ngô Thì Sĩ, được Cương mục dẫn, chê nhà Tề: Thúc Hiến vốn là người thân của kẻ làm loạn, nhờ thế một viên thái thú để giữ quyền, được phong thứ sử rồi lại bỏ cống nạp, nhưng khi bị thảo phạt vẫn được phép về chầu mà không bị trừng phạt, nên kỷ cương không giữ được^[2].

Cũng theo Toàn thư, năm 490 thứ sử mới là Phòng Pháp Thừa mê đọc sách, bỏ bê việc châu, để thuộc hạ Phó Đăng Chi nắm quyền và rồi được triều Tề phong làm thứ sử^[1]. Wikipedia tiếng Việt, dựa vào Tư trị thông giám, kể thêm Thúc Hiến về Kiến Khang giữ chức thứ sử hư vị, làm tướng nhà Tề, bị Bắc Ngụy bắt năm 500 và hàng Tiêu Diễn năm 501; bài này tự lệch khi ghi năm mất là "500?" nhưng lại kể sự việc năm 501, nên phần này chưa kiểm chứng^[4].

Cách đọc

Bản dịch Toàn thư dùng các chữ "chiếm châu" và "nổi dậy" (occupied the region and rebelled), còn Wikipedia tiếng Việt gọi là thủ lĩnh địa phương cát cứ, tự trị và "khởi nghĩa chống nhà Lưu Tống"^[1][3][4]. Điểm chung của các nguồn là hành động của hai người luôn đi kèm việc xin danh nghĩa: Trường Nhân xin hàng để giữ quyền coi châu, Thúc Hiến xin chức thứ sử từ nhà Tống rồi nhận chức ấy từ nhà Tề. Từ các nguồn này, có thể đọc đây là việc thủ lĩnh bản địa nắm quyền tại chỗ nhưng vẫn tìm danh nghĩa của triều đình, hơn là một phong trào đòi tách khỏi triều đình; sử gia hiện đại có thể đánh giá khác. Các nguồn đã đọc cũng không nói họ có quan hệ với Lý Bí, người dựng nước Vạn Xuân thế kỷ VI, dù cùng họ Lý.