Đỗ Tuệ Độ (374–423): thứ sử Giao Châu và trận đánh Lư Tuần năm 411

Họ Đỗ ở Chu Diên và việc giữ Giao Châu

Đỗ Viện, cha của Đỗ Tuệ Độ, là người huyện Chu Diên, quận Giao Chỉ. Gia tộc tự nhận gốc Kinh Triệu (vùng Trường An); ông nội của Viện là Đỗ Nguyên từng làm thái thú rồi dời đến Giao Chỉ, nơi nhậm chức được Toàn thư ghi là Hợp Phố, còn Cương mục và Wikipedia tiếng Việt ghi là Ninh Phố^[1][2][3]. Một chú thích nhỏ trong Toàn thư cho biết sách Giao Chỉ chí xếp Viện vào hàng "người nước ta", sau Sĩ Nhiếp^[1].

Năm 380 thái thú Cửu Chân là Lý Tốn chiếm cứ nổi dậy, năm sau Đỗ Viện chém Tốn và vùng này tạm yên^[1]. Việc Viện lên làm thứ sử Giao Châu được Toàn thư đặt vào năm 381, còn Cương mục theo Tống thư và Lương thư lùi xuống năm 399, năm Viện đánh bại vua Lâm Ấp là Phạm Hồ Đạt; sách nhận xét cách chép cũ là không chính xác và sửa theo mốc 399^[2].

Năm 411: Lư Tuần vào Giao Châu

Lư Tuần vốn nối chí người anh vợ Tôn Ân khởi binh ở Chiết Đông chống nhà Đông Tấn. Sau khi Ân chết, Tuần chiếm Quảng Châu, nhận chức thứ sử Quảng Châu của nhà Tấn rồi lại nổi dậy; thua quân Lưu Dụ, Tuần chạy xuống Giao Châu^[2][4]. Lúc ấy Đỗ Viện đã mất. Wikipedia tiếng Việt ghi năm 410 và kể quan lại trong châu đưa con thứ năm của ông là Tuệ Độ lên quyền; Toàn thư và Cương mục chỉ nói chiếu của triều đình chưa tới^[1][2][3].

Tuần đánh phá Hợp Phố rồi tiến về Giao Châu. Tuệ Độ dẫn quân dân trong châu chặn ở Thạch Kỳ, một đồn ở phía tây nam châu trị, và thắng. Số quân Tuần còn lại được chép lệch nhau: 2.000 theo bản dịch Toàn thư, 3.000 theo Cương mục và Wikipedia. Chú thích của người dịch dẫn Tống thư, theo đó Tuệ Độ có 6.000 quân, còn tàn quân của Lý Tốn như Lý Thoát cùng người Lý, người Lạo hợp lại thành năm sáu nghìn người theo Tuần^[1][2][3]. Người dịch cũng lưu ý Toàn thư lược nhiều chi tiết: theo Tống thư, Tuần cho ba tướng vào Long Biên giả vờ quy phục, Tuệ Độ biết mưu, đem của cải biếu ba người như thể tin rồi đánh úp, vào tháng sáu^[1]. Toàn thư và Cương mục thì chép Tuệ Độ đem hết của nhà thưởng cho tướng sĩ^[1][2].

Trận quyết định diễn ra ở bờ nam Long Biên. Theo Cương mục và Wikipedia, hai em Tuệ Độ là Tuệ Kỳ, thái thú Giao Chỉ, và Chương Dân, thái thú Cửu Chân, chỉ huy thủy bộ, còn Tuệ Độ lên chiến thuyền cao. Quân Giao Châu ném đuốc, bắn tên lửa đốt thuyền Tuần, bộ binh hai bờ bắn tên, cả đoàn thuyền tan vỡ^[1][2][3]. Cái chết của Tuần được kể không giống nhau: Toàn thư viết Tuần đầu độc vợ con rồi tự trầm; Cương mục và Wikipedia mục Đỗ Tuệ Độ chép Tuần trúng tên, rơi xuống nước chết^[1][2][3]. Tuệ Độ vớt thây, chém đầu và gửi đầu Tuần cùng đồng bọn về Kiến Khang^[1][2]. Người dịch ghi chú rằng các bộ sử không nhất quán về những ai bị chém đầu^[1].

Đánh Lâm Ấp và cách cai trị

Sau Lư Tuần, Tuệ Độ tiếp tục đối phó Lâm Ấp. Năm 413 Phạm Hồ Đạt lại cướp Cửu Chân: Toàn thư chép Tuệ Độ đánh và chém được vua Lâm Ấp, trong khi Cương mục, theo Lương thư, chỉ ghi chém một người con của vua cùng một tướng, bắt sống người con khác^[1][2]. Năm 420, lúc nhà Lưu Tống thay nhà Tấn, ông đánh tan quân Lâm Ấp, giết quá nửa; Lâm Ấp xin hòa, dâng voi, vàng bạc và trả lại người bị bắt^[1][2].

Theo Toàn thư, ở châu ông mặc vải thô, ăn chay, cấm đền thờ "dâm từ", dựng trường học, năm đói dùng bổng lộc của mình cứu dân, trị châu chặt chẽ như trị nhà, đến nỗi đêm cửa thành không đóng, ngoài đường không ai nhặt của rơi^[1]. Wikipedia tiếng Việt ghi ông sinh năm 374, mất năm 423 (năm đầu niên hiệu Cảnh Bình), thọ 50 tuổi, được truy tặng Tả tướng quân^[3]. Con cả là Đỗ Hoằng Văn kế chức. Năm 427 triều Lưu Tống triệu Hoằng Văn về; ông đang bệnh vẫn lên đường và mất ở Quảng Châu, còn nhà Tống cử Vương Huy sang làm thứ sử^[1][2].

Cách đọc

Nhà Tấn và nhà Lưu Tống phong chức cho cha con họ Đỗ; Hoằng Văn nói nhà ông đã ba đời giữ phù tiết của triều đình^[1]. Đây là quyền lực của một gia tộc bản địa dưới danh nghĩa triều đình phương Bắc, và các nguồn không mô tả họ tìm cách tách khỏi triều đình, nên khó gọi đơn giản là cuộc đấu tranh giành độc lập. Việc họ Đỗ là người Việt hay người gốc Hoa di cư cũng chưa có kết luận: Toàn thư gọi Viện là người nước ta, nhưng chính gia tộc nhận nguồn gốc ở phương Bắc^[1].