Khu phố Pháp ở Hà Nội (1873–1945): từ Nhượng địa đến quy hoạch Hébrard

Bối cảnh trước khi người Pháp quy hoạch

Đầu thế kỷ XIX, Hoàng thành Thăng Long thời Lê trung hưng bị phá để xây thành Hà Nội theo kiểu Vauban, nhỏ hơn; năm 1831 Minh Mạng đổi tên Thăng Long thành Hà Nội. Bên cạnh trung tâm quyền lực là khu phố thị dân gian "36 phố phường" xen làng xóm, ruộng vườn^[1]. Sau này người ta quen gọi khu quy hoạch kiểu Pháp ở phía nam và tây khu phố cổ là "khu phố Pháp", "khu phố Tây" hay "khu phố cũ"^[4].

1873–1888: Nhượng địa và trục Tràng Tiền

Sau cuộc tấn công của Francis Garnier năm 1873, theo hiệp ước năm 1874 triều Nguyễn nhường cho Pháp một khu nhượng địa bên sông Hồng, ban đầu khoảng 2,5 ha, về sau Pháp mở rộng lên khoảng 18,5 ha^[1][2]. Ở đó có tòa lãnh sự, nhà ở sĩ quan, trại lính, kho tàng và tuyến phố kiểu Pháp đầu tiên của Hà Nội (nay là phố Phạm Ngũ Lão)^[2]. Sau khi chiếm thành Hà Nội, người Pháp mở trục đường nối Nhượng địa với Hoàng thành cũ; trong những năm 1884–1886 họ mở phố Paul Bert (Tràng Tiền – Hàng Khay), rồi các phố vuông góc, các đại lộ phía nam hồ Hoàn Kiếm, tạo mạng đường ô cờ^[2]. Nhà thờ Lớn hoàn thành năm 1886 là công trình lớn duy nhất làm điểm nhấn thời kỳ này^[2]. Báo Hà Nội Mới cho biết năm 1887 phố Tràng Tiền được lát vỉa hè gạch, được coi là con đường hiện đại đầu tiên của thành phố^[5].

1888–1920: thủ phủ của Liên bang Đông Dương

Theo Phạm Xanh, ngày 1/10/1888 Pháp buộc vua Đồng Khánh chuyển Hà Nội thành nhượng địa, sau khi chính phủ Pháp ra sắc lệnh lập thành phố Hà Nội ngày 19/7/1888^[3]. Các nguồn ghi mốc phá thành Hà Nội không đồng nhất: 1884 trong một bài, 1887 trong bài khác^[1][2]. Theo Trần Quốc Bảo, sau khi phá thành, phần phía đông khu Hoàng thành cũ dành cho quân sự, phần phía tây thành trung tâm hành chính với đại lộ Puginier (nay là phố Điện Biên Phủ), quảng trường Puginier (nay là quảng trường Ba Đình) và Phủ Toàn quyền; từ năm 1902 khu này được xác định là trung tâm chính trị của Liên bang Đông Dương^[1][2]. Ở khu vực quanh và phía nam hồ Hoàn Kiếm có Nhà hát thành phố, nhà ga Hàng Cỏ, Tòa án, Sở Cảnh sát, Bưu điện, khách sạn Métropole, đều theo phong cách tân cổ điển và đặt ở những vị trí án ngữ trục đường^[2]. Việc phá dỡ di tích để lấy đất cũng bị chính Toàn quyền Paul Doumer tiếc nuối về sau^[1][3].

1920–1945: Hébrard và quy hoạch phân khu

Sau Thế chiến I, dân số Hà Nội tăng từ khoảng 70.000 người (1918) lên khoảng 130.000 (1929) và 300.000 (1942)^[2]. Năm 1921, Pháp lập Sở Kiến trúc và Quy hoạch đô thị trung ương; năm 1923 kiến trúc sư Ernest Hébrard đứng đầu và bản quy hoạch tổng thể đầu tiên của Hà Nội được thông qua năm 1924, với ý tưởng phân khu chức năng nhưng có tính đến khí hậu và đặc điểm văn hóa địa phương^[2]. Nguyễn Quốc Thông cho rằng Hébrard sáng tạo "kiến trúc Đông Dương" năm 1925, kết hợp bố cục đối xứng kiểu Pháp với chi tiết mặt đứng địa phương và giải pháp thông gió, chống nắng mưa; các công trình như Đại học Đông Dương, Viện Pasteur được nêu làm ví dụ^[1]. Cùng thời điểm có thêm phong cách Art Deco, nhất là ở các biệt thự và phố Francis Garnier^[1][2].

Người Âu và người Việt trong khu phố

Quy hoạch phân biệt khu ở. Theo Nguyễn Quốc Thông, biệt thự của người Âu trên khuôn viên trung bình 500 m² (công chức Hà Nội) hoặc 1.000 m² (công chức Đông Dương), còn người bản xứ ở các biệt thự ghép khoảng 250 m² quanh các phố Bà Triệu, Bùi Thị Xuân hay nhà ống ở phố Hàng Bài, phố Huế; tác giả coi đó là biểu hiện phân biệt đối xử của chính sách thuộc địa^[1]. Trần Quốc Bảo mô tả hai khu dành cho người Việt phía bắc và phía nam Hoàng thành cũ, có lô đất nhỏ hẹp, thiếu quảng trường, công viên và công trình công cộng lớn^[2]. Tuy vậy, theo nhà sử học Philippe Papin viết về công trình của Phan Phương Thảo, dựa trên hơn ba nghìn bằng khoán điền thổ giai đoạn 1940–1950, khoảng 80% cư dân "khu phố Tây" là người Việt^[4].

Cảnh quan và di sản

Phố trong khu Pháp rộng, ô phố khoảng 150 m, vỉa hè 3–5 m, cây xanh trồng cách nhau 8 m; phượng, me, sấu, sữa, gạo, cơm nguội là những loại đầu tiên^[5]. Nguyễn Quốc Thông nhấn mạnh hồ Hoàn Kiếm làm hạt nhân liên kết khu phố cổ, khu hành chính, giáo hội và khu thương mại, đồng thời khu mới còn giữ lại một số làng cũ như Bảo Khánh, Vũ Thạch, Hạ Hồi^[1].

Sau năm 1954, khu phố xuống cấp; từ những năm 1990 nhiều nhà cao tầng được xây. Ngày nay khu phố Pháp cùng khu phố cổ được xác định là đô thị lõi lịch sử trong Quy hoạch chung Thủ đô đến năm 2030, tầm nhìn đến 2050^[2]. Trần Quốc Bảo cho rằng đây là tổng thể quy hoạch kiến trúc kiểu Pháp thời thuộc địa tương đối hoàn chỉnh duy nhất ở châu Á; đó là nhận định của tác giả, không phải số liệu đối chiếu.