Tự Lực văn đoàn (1932–1945): nhóm văn chương, báo Phong Hóa – Ngày Nay và Nhà xuất bản Đời Nay

Từ tờ báo Phong Hóa đến một nhóm văn chương

Theo Phong Lê, Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh) du học Pháp, về nước muốn ra một tờ báo tên "Tiếng cười" nhưng không xin được giấy phép; ông bèn nhận chuyển nhượng tờ Phong Hóa của Phạm Hữu Ninh và Nguyễn Xuân Mai; tờ báo ra số đầu vào tháng 7/1932^[1]. Đoàn Ánh Dương lại nêu số 14 (22/9/1932) là số mở đầu do nhóm trẻ nắm quyền điều hành, và cho biết từ giữa năm 1933 nhóm mới họp lại dưới nhãn hiệu Tự Lực văn đoàn^[3]. Còn theo Đào Thị Hải Thanh, tuyên bố thành lập cùng "tôn chỉ 10 điều" đăng trên Phong Hóa số 87 ngày 2/3/1934; bà lưu ý một số tài liệu nhầm sang số 101 (8/6/1934), vốn chỉ thông báo lập giải thưởng hằng năm^[2]. Như vậy các nguồn đặt mốc khởi đầu khác nhau: 1932 (khi báo ra), giữa 1933 và 2/3/1934.

Danh sách thành viên cũng chưa thống nhất. Theo Phong Lê, nhóm lúc đầu có sáu người (Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thế Lữ, Tú Mỡ, Thạch Lam), sau thêm Trần Tiêu và Xuân Diệu thành tám người^[1]. Báo Pháp luật Việt Nam dẫn di cảo của Nhất Linh nêu bảy người, có Xuân Diệu và không có Trần Tiêu^[4].

Tôn chỉ và hoạt động

Theo Phong Lê, tôn chỉ nhấn mạnh lối văn giản dị, ít chữ Nho, "có tính cách An Nam"; ca ngợi nét hay của đất nước theo hướng bình dân; trọng tự do cá nhân; cho rằng Nho giáo không còn hợp thời; áp dụng phương pháp khoa học phương Tây vào văn chương^[1]. Nhóm góp cổ phần, mỗi cổ phần 500 đồng Đông Dương, để có vốn ra báo và lập Nhà xuất bản Đời Nay, nơi in sách của các thành viên và cả sách thuê. Hoàng Đạo phụ trách xuất bản và sớm trang bị máy in^[1][4]. Khi Phong Hóa còn thịnh, Nhất Linh xin thêm tờ Ngày Nay; tờ này thay chỗ Phong Hóa năm 1936. Nguyên nhân Phong Hóa bị đóng cửa được nêu khác nhau: phóng sự "Hậu Tây du" theo Phong Lê^[1], một bức biếm họa chế giễu quan Tây theo Báo Pháp luật Việt Nam^[4].

Báo Phong Hóa và Ngày Nay còn nổi tiếng với tranh biếm họa Lý Toét, Xã Xệ, Bang Bạnh. Theo Báo Pháp luật Việt Nam, Lý Toét xuất hiện trên Phong Hóa từ số 15 (29/9/1932)^[4]. Phong Lê nhận xét các nhân vật này nhắm vào phong tục hủ lậu ở nông thôn hơn là vấn đề giai cấp^[1].

Văn xuôi và Thơ mới

Về tiểu thuyết, các tác phẩm tiêu biểu gồm Hồn bướm mơ tiên (1933), Nửa chừng xuân (1934), Đoạn tuyệt (1934), Gia đình (1936), Con đường sáng (1938)^[4]. Đào Thị Hải Thanh cho rằng nhóm đã sớm nêu vấn đề giải phóng cá nhân, quyền sống và quyền yêu đương, đặt nhân vật trẻ chống lại chế độ đại gia đình và lễ giáo hà khắc. Bà cũng chỉ ra rằng nhân vật của họ không tách lợi ích cá nhân khỏi trách nhiệm xã hội: có người lập đồn điền, lo giáo dục dân quê^[2].

Phong Hóa còn mở mục Thơ mới trên số Tết ngày 24/1/1933, và Nhất Linh vận động cho lối thơ này^[3]. Từ 1935 đến 1945, Nhà xuất bản Đời Nay đứng tên in tám tập thơ, trong đó có của Thế Lữ, Xuân Diệu và Huy Cận^[4].

Giải thưởng và những ý kiến phê bình

Theo Phong Lê, nhóm trao giải văn chương vào các năm 1935, 1937, 1939, trong đó có tác phẩm của những tác giả ngoài nhóm như Nguyên Hồng, Nguyễn Bính, Anh Thơ, Tế Hanh^[1]. Ông cũng nhắc các cuộc bút chiến mà nhóm tham gia, trong đó ngôn ngữ đả kích của họ đôi khi gay gắt^[1].

Đánh giá chung nghiêng về công lao hiện đại hóa văn học. Báo Pháp luật Việt Nam nhắc nhiều công trình nghiên cứu về nhóm, trong đó có công trình của Hà Minh Đức (2007)^[4]. Tuy nhiên đánh giá về nhóm từng thay đổi theo thời kỳ: Phong Lê cho biết từ năm 1953 nhóm bị phủ nhận ở miền Bắc, đi kèm sự tự phê của các thành viên^[1]. Bài này không đi sâu vào những chuyển biến đó.

Sau năm 1940

Theo Phong Lê, vai trò của nhóm mờ nhạt dần sau 1940, và từ thời Mặt trận Dân chủ nhóm đã nhường chỗ cho văn học hiện thực; nhóm tan rã khi Nhất Linh và Hoàng Đạo tham gia các đảng phái chính trị khoảng trước và sau Cách mạng Tháng Tám 1945^[1].