Đại học Đông Dương (1906–1945)

Thành lập

Đại học Đông Dương là thiết chế đại học kiểu phương Tây đầu tiên ở Việt Nam và là trường đại học duy nhất trên toàn xứ Đông Dương thuộc Pháp, đặt tại Hà Nội^[1]. Các nguồn ghi ngày thành lập không giống nhau. Đào Thị Diến viết trường được lập bằng nghị định ngày 16/5/1906 của Toàn quyền Paul Beau, và một nghị định ngày 12/6/1907 cho phép làm lễ khánh thành^[2]; Trần Thị Phương Hoa ghi Toàn quyền ký quyết định thành lập ngày 15/6/1906^[1]. Lễ khai giảng đầu tiên diễn ra ngày 10/11/1907 tại Phủ Toàn quyền cũ ở Hà Nội, do Thống sứ Bắc Kỳ De Miribel chủ tọa^[2]. Hoa dẫn Đinh Xuân Lâm cũng ghi 10/11/1907, còn Charles Founiau cùng đồng sự ghi 4/11/1907^[1].

Động cơ của việc lập trường vẫn còn tranh luận. Theo Hoa, ít nhất có ba cách hiểu: Nguyễn Hiến Lê cho đó là hành động thỏa hiệp để lấy lòng nho sĩ sau kiến nghị của các nhà sáng lập Đông Kinh nghĩa thục; một số nhà sử học cho rằng nhằm thu hút nho sĩ và hạn chế học sinh sang Nhật theo phong trào Đông Du; Gail Kelly thì thấy đây chỉ là việc hành chính, giống như đường sắt, cầu cống mà các toàn quyền xây dựng^[1]. Bài của Hoa cho biết Beau chủ trương hợp tác với người bản xứ^[1].

Lần mở đầu ngắn ngủi

Theo quyết định ngày 15/6, đại học gồm năm trường: Luật và Hành chính, Khoa học, Y, Công chính, Văn khoa; các khóa học đều giảng bằng tiếng Pháp^[1]. Khi khai giảng, chỉ có trường Y (lập năm 1902) thật sự hoạt động; theo Đinh Xuân Lâm, năm học đầu có 193 sinh viên, trong đó 94 người mới tuyển và 37 sinh viên trường Y^[1]. Sau năm học đầu tiên trường đóng cửa mà không có lời giải thích chính thức, theo Diến^[2]. Hoa cho biết các nguồn nói khác nhau về thời gian hoạt động: khoảng một tuần (Nguyễn Hiến Lê), khoảng một năm (trang web ĐHQGHN), hay đóng trước khi kết thúc năm học đầu (Founiau)^[1].

Mở lại năm 1917

Mười năm sau, nhân Albert Sarraut nhận chức Toàn quyền, trường mở cửa trở lại: Nha Cao đẳng thành lập ngày 8/7/1917, lễ khai giảng ngày 28/4/1917 có vua Khải Định tham dự^[1]. Các trường thành viên gồm Y và Dược, Thú y, Bách khoa (công chính, hóa, điện, mỏ, vật lý và khoa học tự nhiên), Nông Lâm, Thương mại, Đóng tàu và Đánh bắt cá, Luật và Hành chính, Sư phạm^[1]. Thời ấy trường bị nhận xét là thiên về đào tạo kỹ thuật: Phạm Quỳnh gọi đó là nơi đào tạo "kỹ thuật viên lành nghề" chứ chưa phải "tòa lâu đài hàn lâm", và báo Đông Pháp năm 1926 chỉ trích trình độ sinh viên; Hoa cho rằng điểm yếu nằm ở thiếu giảng viên, sinh viên và kinh phí^[1].

Giai đoạn 1932–1945

Cuộc đại suy thoái 1929–1933 buộc nhiều trường phải đóng từ năm học 1932–1933 (Sư phạm, Công chính, Thương mại, Nông nghiệp), chỉ còn Y, Luật và Hành chính, Mỹ thuật; năm 1939 Mỹ thuật tách khỏi đại học, năm 1941 thành lập Cao đẳng Khoa học^[1]. Từ 1932, trường Y và trường Luật trở thành phân hiệu của trường Y và Luật Paris, hằng năm có giáo sư từ Paris sang chủ trì kỳ thi tốt nghiệp, và từ 1941 hai trường gọi là faculté^[1]. Năm học 1943–1944 trường Luật có 594 sinh viên đăng ký, nhưng chỉ 86 người học lấy bằng cử nhân, số còn lại là người đang đi làm học thêm; trường Y vượt 200 sinh viên năm 1944–1945^[1]. Tạp chí Thanh nghị đương thời nhận xét trường Luật thiếu sách và tạp chí chuyên môn^[1].

Quan hệ với truyền thống Quốc Tử Giám

Hoa nhận định trường được xây theo mô hình phương Tây và không có mối liên hệ rõ ràng với truyền thống Quốc Tử Giám gần nghìn năm của Việt Nam; đây là nhận định của tác giả^[1]. Theo Diến, Beau là một toàn quyền đặc biệt quan tâm đến giáo dục người bản xứ, và việc lập đại học đi cùng các trường đào tạo công chức, y tế, kỹ thuật lập ra nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực của công cuộc khai thác thuộc địa^[2].