Đông Kinh nghĩa thục (1907)

Một trường học theo mô hình duy tân

Đông Kinh nghĩa thục là tên một trường học miễn phí ở Hà Nội, về sau trở thành tên chung của cả một phong trào. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia mô tả trường được tổ chức theo kiểu Khánh Ứng nghĩa thục ở Nhật thời Duy tân Minh Trị, nhằm truyền bá tư tưởng và kiến thức mới mà không thu học phí; Lương Văn Can được cử làm thục trưởng, tương đương hiệu trưởng^[1]. Theo Tuổi Trẻ, Nguyễn Quyền làm giám học, còn Nguyễn Văn Vĩnh và Phạm Duy Tốn lo xin giấy phép; tôn chỉ, theo Nguyễn Hiến Lê mà bài báo dẫn lại, là "mở trường khai trí cho dân" và dạy học không lấy tiền công^[2].

Về thời điểm lập trường, các nguồn không thống nhất. Nguyễn Hiến Lê ghi năm 1906 theo gợi ý của Phan Chu Trinh, trong khi Nguyễn Thìn Xuân, được Tuổi Trẻ dẫn lại, ghi tháng 3/1907; cũng bài báo ấy cho biết giấy phép chính thức đến tháng 5/1907, sau vài tháng xin^[2]. Nhân Dân và Wikipedia tiếng Việt cùng ghi tháng 3/1907^[3][4]. Trong lúc chờ phép, hai lớp nam và nữ, khoảng sáu bảy chục học sinh, đã học ở nhà số 4 Hàng Đào^[2]; Wikipedia ghi thêm rằng đến tháng 5/1907 trường mượn nhà số 10 bên cạnh để mở rộng^[4].

Chương trình, ban bệ và hoạt động

Theo Tuổi Trẻ, đến khi có phép trường có khoảng 20 lớp với hơn 500 học sinh; cấp tiểu học dành cho người mới biết chữ quốc ngữ, cấp trung học và đại học dành cho người đã thông chữ Hán hoặc muốn học tiếng Pháp. Các môn gồm sử ký, địa lý nước nhà, toán, vẽ và một chút khoa học^[2]. Bảo tàng ghi chương trình có thêm bài giảng về lịch sử Việt Nam và thế giới, về tư tưởng dân chủ, dân quyền, dân sinh; Lương Văn Can còn soạn Nam quốc địa ca và Bố y thư, khuyên dùng vải nội hóa^[1].

Ngoài lớp học, trường có ban tu thư soạn và dịch sách, trong đó nhiều "tân thư" của Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, và các bài thơ lục bát cổ động cho từng nhiệm vụ duy tân như học quốc ngữ, học nghề, học buôn bán, đoàn kết^[2]. Trường còn tổ chức diễn thuyết; Nhân Dân kể các buổi tối bàn về lịch sử nước nhà, cách mạng tư sản thế giới, bỏ hủ tục, dùng hàng nội hóa và cắt tóc ngắn, với diễn giả như Hoàng Tăng Bí, Dương Bá Trạc, Lương Trúc Đàm và Phan Châu Trinh^[3]. Wikipedia chia hoạt động thành bốn ban: giáo dục, tài chính, cổ động (có hai tờ báo Đăng cổ Tùng báo và Đại Việt Tân báo) và trước tác^[4].

Quan hệ với Duy tân và Đông Du

Tuổi Trẻ xem Đông Kinh nghĩa thục là một phần của phong trào Duy tân mà Nguyễn Lộ Trạch và Phan Chu Trinh đã nhắm tới^[2]. Bảo tàng ghi trường "hưởng ứng phong trào Đông Du ở Hà Nội"^[1]. Ở Nam Kỳ, theo Tuổi Trẻ, các bài ca của trường được truyền bá nhờ những người như Nguyễn An Khương, Nguyễn An Cư và Trần Chánh Chiếu; một số thanh niên chịu ảnh hưởng, như Trương Duy Toản, Nguyễn Háo Vĩnh, Đỗ Văn Y, về sau tham gia Đông Du^[2].

Bị đóng cửa và số phận những người tham gia

Theo Tuổi Trẻ, thấy trường ngày càng có ảnh hưởng, chính quyền thực dân mở Trường Tân Quy để cạnh tranh, khai giảng ngày 11/11/1907 nhưng chỉ có 50 người đăng ký, rồi chuyển sang đàn áp^[2]. Nhân Dân và Wikipedia cùng ghi trường bị đóng cuối năm 1907 (Wikipedia: tháng 11/1907)^[3][4]. Tuổi Trẻ lại viết giấy phép bị thu hồi vào "tháng chạp năm Đinh Mùi 1908" với lý do có thể làm lòng dân náo động, nhân nhiều cuộc nổi dậy trong nước^[2]; tháng Chạp năm Đinh Mùi rơi vào khoảng cuối 1907 đến đầu 1908 dương lịch (đây là cách quy đổi của người viết bài này, nguồn không giải thích). Wikipedia cho biết sau vụ chống thuế ở Trung Kỳ (3/1908) và vụ đầu độc lính Pháp ở Hà Nội (6/1908), chính quyền quy trách nhiệm cho sĩ phu duy tân và bắt hầu hết giáo viên^[4].

Số liệu về quy mô và án phạt cũng khác nhau. Bảo tàng ghi số học viên sau vài tháng lên đến vài nghìn, còn Tuổi Trẻ chỉ nêu hơn 500^[1][2]. Nhân Dân đặt việc bắt Lương Văn Can cùng một số giáo viên và án 10 năm đày sang Nam Vang ngay sau khi đóng trường^[3]. Bảo tàng lại viết ông nhiều lần bị gọi tên nhưng chưa bị bắt vì nhà cầm quyền không có cơ sở; mãi đến năm 1914, nhân vụ ném tạc đạn ở khách sạn Hà Nội, ông mới bị kết án 10 năm biệt xứ ở Nam Vang, rồi về Hà Nội ngày 25/11/1921^[1]. Tuổi Trẻ nói nhiều người liên quan bị đày Côn Đảo, đến khoảng năm 1910 bị đưa đi an trí, trong đó Dương Bá Trạc và Lương Văn Can ở Nam Vang, Lê Đại ở Long Xuyên, Võ Hoành ở Sa Đéc^[2].

Dù tồn tại ngắn, Tuổi Trẻ nhận xét trường có ảnh hưởng khá lớn, nhất là với việc chấn hưng chữ quốc ngữ^[2].