Nguyễn Trung Trực (khoảng 1838–1868): đốt tàu L’Espérance ở Nhật Tảo và đánh đồn Kiên Giang

Thân thế còn nhiều ý kiến

Các nguồn không thống nhất về năm sinh và quê quán của Nguyễn Trung Trực. Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ghi ông sinh năm 1838, nguyên quán xóm Lưới, làng Vĩnh Hội, tổng Trung An, huyện Phù Cát, trấn Bình Định, rồi gia đình vào Nam và định cư ở Long An^[1]. Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam (theo Báo Bình Định) nêu hai cách hiểu: nguyên quán ở Vĩnh Hội, còn nơi sinh và lớn lên là xóm Nghề, thôn Bình Nhựt, nay thuộc Long An; bài cũng nhắc thời điểm gia đình lập nghiệp ở Bình Nhựt được các nghiên cứu gắn với thời Tây Sơn (10 công trình) hoặc thời Minh Mạng (2 công trình)^[6].

Về tuổi, bài trên Xưa & Nay năm 2004 cho biết hồ sơ Pháp ghi ông 30 tuổi, một sách ghi sinh năm 1839, nhưng nhóm tác giả nghi hồ sơ khai lệch vì người yêu nước thường khai sai khi bị thẩm vấn; lời kể của dân Hòn Chông phần lớn cho rằng ông ngoài 40 tuổi, và các tác giả chưa kết luận chính xác^[2]. Bài đăng trên website Nghiên cứu Lịch sử suy ra năm 1838 từ biên bản hỏi cung, đồng thời ghi ông từng tên Chơn, đổi thành Lịch năm 1859, và được gọi là Quản Chơn hoặc Quản Lịch^[7].

Trận Nhật Tảo (10/12/1861)

Theo Báo Pháp luật Việt Nam, ngày 10/12/1861, tại vàm Nhật Tảo, nơi sông Vàm Cỏ Đông gặp sông Nhật Tảo, nay thuộc xã An Nhựt Tân, huyện Tân Trụ, Long An cũ, nghĩa quân do ông tổ chức đã đốt tiểu hạm L’Espérance (Hy Vọng) của Pháp^[4]. VietnamPlus kể ông theo Nguyễn Tri Phương, sau đó hoạt động dưới quyền Trương Định, và khi đại đồn Chí Hòa thất thủ thì trở về Tân An^[5]. Cách tiếp cận tàu được kể theo hai hướng: giả làm thuyền buôn lúa (cách kể mà bài trên website Nghiên cứu Lịch sử cho là được nhiều người chấp nhận hơn), hoặc theo lời kể của người cháu đời thứ tư, giả làm đoàn rước dâu khoảng 50 người trên năm chiếc thuyền; Đại Nam thực lục chép trận này theo lối nghĩa quân đột kích tàu Pháp^[3][7]. Trung tâm Lưu trữ quốc gia I dùng cả cụm “đánh chìm” lẫn “đốt” cho cùng một trận^[1]. Bài trên website Nghiên cứu Lịch sử (hạng C) nêu 17 lính Pháp và 20 cộng sự người Việt bị diệt, năm người thoát; con số này chưa có nguồn khác đối chiếu^[7].

Hà Tiên và căn cứ Hòn Chông

Các nguồn kể khác nhau về chức Hà Tiên thành thủ úy. VietnamPlus ghi sau hòa ước Nhâm Tuất (1862) ông được bổ chức này nhưng không nhận, về Hòn Chông lập căn cứ^[5]. Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ghi ông được phong năm 1867 và chưa kịp nhậm chức thì Hà Tiên rơi vào tay Pháp; ông không về Hà Tiên mà về Hòn Chông, mở rộng hoạt động sang vùng U Minh^[1]. Bài trên Nghiên cứu Lịch sử cho biết nguồn tài liệu cũng không thống nhất về nơi ông nhận chức^[7].

Đánh đồn Kiên Giang (16/6/1868)

Theo Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, ông tập hợp nghĩa quân ở Tà Niên (cách trung tâm Rạch Giá khoảng 10 km), cho người vào nắm tình hình và vận động một số lính mã tà làm nội ứng; đêm 16/6/1868 nghĩa quân đổ bộ gần Lăng Ông và đánh đồn trước sáng. Nghĩa quân giữ đồn năm ngày; Pháp phản công và chiếm Sóc Suông ngày 21/6, ông rút về Hòn Chông rồi ra Phú Quốc^[1]. Về thiệt hại của Pháp, bài của Trung tâm này và bài năm 2011 của Báo Pháp luật Việt Nam nêu năm sĩ quan và 67 lính, thu hơn 100 khẩu súng^[1][4], còn bài năm 2017 của Báo Pháp luật Việt Nam, dẫn Lê Thọ Xuân, ghi khoảng 30 sĩ quan và lính bị giết^[3]. Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam nhận định ông là thủ lĩnh nghĩa quân duy nhất ở Nam Kỳ đánh chiếm lại đồn trung tâm tỉnh lỵ Rạch Giá sau tháng 8/1867^[6].

Bị bắt và hành hình

Báo Pháp luật Việt Nam kể nghĩa quân ở Phú Quốc bị lực lượng của Lãnh binh Tấn, trước theo Trương Định rồi hàng Pháp, bao vây; ông nói mình tự ý ra theo Tấn vì nghĩa quân bị dồn vào núi, không có gì ăn, và nhận trách nhiệm để cứu đồng đội^[3]. Trung tâm Lưu trữ quốc gia I ghi ông bị bắt ngày 19/9/1868 mà không nêu hoàn cảnh^[1]. Bài trên Nghiên cứu Lịch sử nêu nhiều lý giải khác nhau: tự nộp để bảo toàn lực lượng và cứu mẹ đang bị giam, hoặc, theo Paul Vial, do thiếu lương và bị vây nhiều tháng; báo cáo của Tấn về vụ bắt đã thất lạc^[7]. Pháp đưa ông về Sài Gòn tra vấn rồi về Rạch Giá; ông bị xử ngày 27/10/1868 tại chợ Rạch Giá^[1][3][5]. Câu nói được gán cho ông là “Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây”^[5].

Tư liệu triều Nguyễn và tưởng niệm

Trung tâm Lưu trữ quốc gia I dẫn châu bản triều Tự Đức: ngày 6 tháng 2 năm Tự Đức 24 (1871), Viện Cơ mật tra cứu sự trạng của Nguyễn Trung Trực và Hồ Huân Nghiệp, rồi triều đình tổ chức lễ tế những người Nam tuẫn nghĩa vào tháng 8 năm đó^[1]. Khu di tích Vàm Nhựt Tảo (Long An), xếp hạng di tích quốc gia, rộng hơn 6 ha, gồm đền tưởng niệm, nhà trưng bày và nhà bia^[5]. Tạp chí điện tử Luật sư Việt Nam cho biết riêng Kiên Giang có chín đền thờ ông^[6]. Lễ giỗ được tổ chức hằng năm vào 26–28 tháng 8 âm lịch theo Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, còn bài trên Luật sư Việt Nam ghi 27–29 tháng 8^[1][6]; lễ hội đình thần Nguyễn Trung Trực ở Rạch Giá đã có bài riêng nên bài này không đi sâu vào phần lễ hội.